Frá tölvuorðanefnd:

Orð vikunnar

Birt á vef Skýrslutæknifélags Íslands
http://www.sky.is og viku síðar hér.

Fyrst er efnisyfirlit en á eftir fylgja textarnir,

sem eru frá tímabilinu 5. maí 2003 – 8. júní 2004

46. Verkforrit og verkbúnaður

45. Uppnýja

44. Gangþjált tengi, gangtengi

43. Hljóðsjóna

42. Fortíðarsetur

41. Sniðganga

40. Smámynd, þumla

39. Skrá

38. Biðhamur og dvalhamur

37. Lokkunarsíða, lokka

36. Bendukóti

35. Biðlaraþjónustu- og verkaskiptingar-

34. Endurhögun og bakhögun

33. Umgangshögun

32. Alnet

31. Sínet

30. Nanó- eða dverg-

29. Fros

28. Streymi

27. Veltitafla

26. Tengiskyn

25. Gangþjáll, skiptaþjáll

24. IP-númeraskilja, netskilja

23. IP-númer, IP-tala

22. Sprettigluggi

21. Flennusíða, flenna

20. Nafnmerki

19. Framvindustika

18. Gangþolinn

17. Nothæfa

16. Dulritun

15. Íauki, áauki og íbót

14. Frjáls hugbúnaður o.fl.

13. Lyndistákn

12. Ræsikjarni

11. Fjölspilari

10. Vélvera

  9. Dílar og deplar

  8. Minnisberi

  7. Rásasmit

  6. Kippuskrá

  5. Slitrun og heilun

  4. Dræsubúnaður
  3. Netald
  2. Tálmi
  1. Raus

________________________

46. Verkforrit og verkbúnaður    01.06.2004

Enska orðið application er margrætt orð sem kemur oft fyrir í textum er lúta að upplýsingatækni. Upphafleg merking þessa enska orðs er ‘notkun’ eða ‘beiting’. Og önnur almenn merking þess er ‘umsókn’. Í upplýsingatækni kemur application hins vegar oft fyrir sem hluti af heitunum application program og application software, eða jafnvel sem stytting á þessum heitum og stendur þá application eitt sér. Tölvuorðanefnd hefur í tímans rás viðrað ýmsar tillögur um íslensk heiti á þessum tveimur hugtökum, svo sem ‘viðfangsforrit’ og ‘viðfangshugbúnaður’, ‘notkunarforrit’ og ‘notkunarhugbúnaður’ og ‘vinnsluforrit’ og ‘vinnsluhugbúnaður’.

Nú er tillaga tölvuorðanefndar sú að application program skuli heita verkforrit og application software skuli heita verkbúnaður á íslensku.

45. Uppnýja    24.05.2004

Sögnin að uppnýja er þekkt í íslensku máli allt frá 16. öld að minnsta kosti en hefur ekki verið mikið notuð. Þess vegna sást mönnum lengi vel yfir þetta ágæta orð þegar finna þurfti íslenskt heiti sem jafngilti ensku sögninni update í upplýsingatækni og víðar. Samsvarandi nafnorð, uppnýjun, jafngildir þá ensku nafnorðunum update, updating. Tölvuorðanefnd mælir nú með því að menn noti héðan í frá heitin uppnýja og uppnýjun þegar þau eiga við.

Nefndin hefur áður mælt með sögninni að dagrétta fyrir update og hefur hún verið dálítið notuð og ekkert því til fyrirstöðu að þeir sem það kjósa noti hana áfram sem samheiti og sömuleiðis nafnorðið dagrétting.

Miklu fleiri hafa þó notað sögnina að uppfæra fyrir update og er hún þá enn annað samheiti. Sá galli er á sögninni að uppfæra að hún er líka notuð í upplýsingatækni sem jafngildi ensku sagnarinnar upgrade, sem hefur svolítið aðra merkingu en update. Þeir sem ekki þurfa á þeirri nákvæmni að halda að gera greinarmun á þessum tveimur merkingum ættu að geta haldið áfram að uppfæra. Þess má geta að í 3. útgáfu Tölvuorðasafns frá 1998 var stungið upp á sögninni að stigbæta fyrir upgrade en sú tillaga hefur ekki hlotið hljómgrunn á þeim tíma sem síðan er liðinn.

44. Gangþjált tengi, gangtengi    18.05.2004

Fyrir nokkrum mánuðum voru kynnt hér til sögunnar hugtökin gangþjál skipti og skiptaþjáll diskur. Náskylt þeim er hugtakið gangþjált tengi en í slíkt tengi er unnt að tengja fylgitæki við tölvu á meðan tölvan er í gangi og getur stýrikerfi tölvunnar þá tekið fylgitækið í notkun þegar í stað. Á ensku heitir þetta hugtak hot-plug eða hotplug. Ef gangþjált tengi þykir of langt heiti má stytta það í gangtengi.

43. Hljóðsjóna    10.05.2004

Sumir heyrnarskertir hafa náð mikilli leikni í að lesa af vörum fólks (og svipbrigðum) hvað það er að segja þó að þeir heyri engin hljóð. Í upplýsingatækni er nú farið að líkja eftir þessum boðskiptum með því að sýna örstuttar hreyfimyndir af andliti sem eru notaðar til að tákna hver sitt hljóð og eiga heyrnarskertir þá að geta lesið hljóðin af vörum andlitsmyndanna. Slík andlitsmynd er á ensku kölluð viseme en hér er lagt til að hún sé kölluð hljóðsjóna á íslensku. Hljóðsjóna er nokkurs konar sjónrænt jafngildi hljóðans (e. phoneme) og minnir á orðið ásjóna.

42. Fortíðarsetur    05.05.2004

Frá árinu 1996 hafa vefsíður veraldarvefsins, þær sem almennur aðgangur hefur verið að, verið afritaðar með reglubundnum hætti. Afritin eru geymd á vefsetri sem á ensku kallast Wayback Machine. Lagt er til að það sé kallað fortíðarsetur á íslensku. Þeir sem vilja fræðast meira um þetta fyrirbæri og líta á vefsíður nokkur ár aftur í tímann geta reynt að svala forvitni sinni á veffanginu http://www.archive.org/web/web.php

41. Sniðganga    26.04.2004

Að fást við vandamál með því að fara í kringum það má kalla að sniðganga vandamálið. Einnig má líta á þetta heiti sem nafnorð og er sniðganga þá heiti á því athæfi að sniðganga eitthvað. Yfirleitt er um það að ræða að fundin er einhver nothæf leið fram hjá vandamálinu, annaðhvort til frambúðar eða eingöngu til bráðabirgða á meðan verið er að finna lausn á því. Í upplýsingatækni hafa enskumælandi menn um þetta heitið workaround sem getur í ensku ýmist verið sögn eða nafnorð, alveg eins og sniðganga. Í ensku hafa sögnin circumvent og nafnorðið circumvention einnig nokkurn veginn sömu merkingar.

40. Smámynd, þumla    19.04.2004

Við meðferð mynda á tölvuskjá eru litlar myndir oft hafðar sem nokkurs konar fulltrúar fyrir stærri myndir. Þetta á meðal annars við þegar myndir úr stafrænum myndavélum eru fluttar í tölvu þar sem hægt er að skoða myndirnar á sæmilega stórum fleti á tölvuskjánum. Til að notendur geti fengið yfirlit yfir heilt myndasafn í tölvunni er hægt að sýna samtímis á skjánum fulltrúa allra mynda í safninu, þ.e. litlar myndir, sem síðan er hægt að smella á með mús til að kalla myndirnar fram á skjáinn í fullri stærð. Um litlu myndirnar nota enskumælandi menn heitið thumbnail sem hefur þá yfirfærða merkingu en merkti upphaflega ‘nögl á þumalfingri’. Á íslensku hafa menn um þetta hugtak notað heitið smámynd, sem er gagnsætt orð. Hér er nú lagt til að um smámynd megi einnig nota heitið þumla, kvenkynsorð. Það heiti ætti hjá einhverjum að vekja upp hugrenningatengsl við ævintýrin um Tuma þumal og Þumalínu.

39. Skrá    05.04.2004

Í upplýsingatækni er skrá skilgreind sem „nafngreint safn af færslum sem farið er með sem eina heild“. Allir íslenskir tölvunotendur þekkja heitið skrá. Þegar þetta nafnorð er beygt verða til ýmsar beygingarmyndir og skal nú vakin athygli á að ekki fara allir eins með beygingu orðsins. Eins og önnur nafnorð beygist skrá í 4 föllum og 2 tölum og getur haft ákveðinn greini eða ekki, þ.e. 16 beygingarmyndir alls:

skrá skráin skrár skrárnar

skrá skrána skrár skrárnar

skrá skránni skrám skránum

skrár skrárinnar skráa skránna

Þannig beygja flestir þetta orð. Mun færri nota í et. ef. orðmyndirnar skráar og skráarinnar.

Athugulir áhugamenn um íslenskt mál hafa tekið eftir að þess hefur gætt í sívaxandi mæli á síðustu árum að orðmyndin skrána er borin fram eins og orðið væri skrifað með tveimur n-um, þ.e. skránna. Og reyndar leiðir lausleg athugun á veraldarvefnum í ljós að býsna margir eru farnir að skrifa orðið þannig í et. þf. með greini. Sumir telja þennan rithátt beinlínis rangan og það hlýtur að minnsta kosti að vera íhugunarefni hvort amast eigi við honum, m.a. af því að þá er orðmyndin eins og í ft. ef. með greini.

Athyglisvert er að orðið ‘skrá’ hefur sömu merkingu í tungu frænda okkar, Færeyinga og þeir rita ‘skránna’ í et. þf. með greini!

38. Biðhamur og dvalhamur    29.03.2004

Heitið biðhamur er jafngildi enska heitisins standby mode og dvalhamur er jafngildi enska heitisins hibernate mode. Bæði þessi heiti eru í upplýsingatækni einkum notuð til að lýsa ástandi sem tölva er sett í til að gera hlé á notkun hennar og spara orku á meðan án þess að sú staða sem tölvan er í glatist.

Þegar tölva er sett í biðham er eins og hún sofni og það slokknar á ýmsum tækjabúnaði hennar, þó þannig að ef rjálað er við hnappaborð eða mús þá vaknar tölvan til starfa í sömu stöðu og hún var í þegar hún sofnaði. Ef rafstraumur er alveg rofinn til tölvu sem er í biðham glatast staða hennar þó.

Sé tölva hins vegar sett í dvalham skráist afrit af stöðu tölvunnar á harðdisk hennar og síðan slokknar á henni. Þegar kveikt er aftur á tölvunni lifnar afritið við og tölvan fer í nákvæmlega þá stöðu sem hún var í áður en hún var sett í dvalham.

37. Lokkunarsíða, lokka    22.03.2004

Á vefsetrum er stundum útbúin sérstök vefsíða til að ná athygli notenda í stuttan tíma sem nokkurs konar inngangur að heimasíðu setursins eða til að greina notendum frá því hvers konar vefsjá eða annan hugbúnað þurfi til að skoða setrið. Á ensku er slík vefsíða kölluð splash page. Á íslensku getur hún heitið lokkunarsíða eða einfaldlega lokka. Lokkunarsíða minnir að sumu leyti á flennusíðu eða flennu (e. jump page) sem hefur verið kynnt áður í orði vikunnar en er alls ekki sama hugtakið.

36. Bendukóti    15.03.2004

Það þykir óvönduð forritun þegar framkvæmdaröð forrits er óskipuleg og einkennist af stökkum fram og aftur, til dæmis með til-setningum (goto-setningum). Til þess að forðast slík vinnubrögð er til-setning ekki einu sinni leyfð í sumum forritunarmálum, því að það getur verið nær ógjörningur að rekja sig í gegnum forrit af þessu tagi. Enskumælandi menn kalla stundum forritskóta, sem hefur þessi einkenni, spaghetti code með tilvísun í alþekkt ítölsk matvæli. Í íslensku fer vel á að nota um þetta fyrirbæri heitið bendukóti.

35. Biðlaraþjónustu- og verkaskiptingar-    08.03.2004

Langflest ný hugtök í upplýsingatækni fá fyrst ensk heiti. Þegar hugtökin berast til Íslands er reynt að finna þeim íslensk heiti sem falla vel að íslenskri tungu. Stundum er hægt að þýða heitin nánast orðrétt. En í öðrum tilvikum getur þeirri aðferð fylgt hið versta klúður. Meðal slíkra tilvika eru enskir samsetningar með skástriki inni í miðju samsettu orði. Hér eru tvö dæmi um um hvernig tölvuorðanefnd hefur þýtt slík heiti:

Enska heitið client/server (einnig ritað client-server) hefur setningarlega stöðu lýsingarorðs og er þýtt á íslensku sem forliðurinn biðlaraþjónustu-. Þannig verður til dæmis client/server technology að biðlaraþjónustutækni á íslensku.

Hitt dæmið er enska heitið master/slave sem er þýtt með forliðnum verkaskiptingar-. Íslenskt jafngildi enska heitisins master/slave software er þá verkaskiptingarhugbúnaður.

34. Endurhögun og bakhögun    24.02.2004

Varast ber að rugla saman ensku heitunum reengineering og reverse engineering. Þau standa fyrir tvö mismunandi hugtök.

Reengineering hefur verið kallað endurhögun á íslensku. Um er að ræða að skoða kerfi og breyta því til þess að setja það saman á nýjan hátt og ganga frá því þannig breyttu til notkunar.

Reverse engineering er hins vegar heiti á hugtaki sem mætti kalla bakhögun á íslensku. Um er að ræða þá aðferð að rannsaka starfandi kerfi , t.d. taka hlut í sundur, í því skyni að endurbæta kerfið eða smíða annað eins.

Til samanburðar er hin venjulega aðferð við að búa til ný kerfi með því að hanna þau á röklegan hátt frá grunni á grundvelli sérhæfðra hugmynda. Um þessa venjulegu aðferð mætti hafa heitið framhögun, sbr. enska heitið forward engineering sem er sjaldan notað, en kannski er ekki þörf á slíku heiti.

33. Umgangshögun    16.02.2004

Þegar gera skal svipaða aðgerð á mörgum atriðum er oft höfð sú aðferð að gengið er að atriðunum í tiltekinni skynsamlegri röð, aðgerðin framkvæmd og stundum farinn annar umgangur ef það á við. Þetta gæti til dæmis átt við atriði á lista þar sem venjulega er byrjað efst á listanum og haldið niður eftir honum. Þegar komið er á botninn er hægt að byrja aftur efst ef ekki þykir nóg að gert.

Þessi tilhögun er ekki takmörkuð við upplýsingatækni en getur átt við fjarri öllum tölvubúnaði við hinar ólíkustu aðstæður. Enskumælandi menn nota um þessa aðferð heitið round robin. Á íslensku er hægt að kalla hana umgangshögun.

32. Alnet    09.02.2004

Er tími heitisins alnet að renna upp? Það hefur ekki farið framhjá mörgum að skilin á milli tölvu, síma og myndvarps eru sífellt að verða óskýrari. Ýmsir framtíðarspámenn sjá fyrir að því fylgi í framtíðinni sameiginlegt allsherjarnet fyrir þessar ólíku tegundir tækni og hafa á ensku gefið því heitið universal network. Hér er nú lagt til að heitið alnet verði notað á íslensku um þess konar net.

Rifja má upp að heitið alnet var á sínum tíma haft um tiltekið net hjá Skýrr og síðar reyndi Morgunblaðið árum saman af mikilli þrautseigju að fá fólk til að nota þetta heiti fyrir lýðnetið (Internetið) en það hlaut ekki náð fyrir augum íslensku þjóðarinnar. Einkum voru tölvuspekingar andvígir heitinu alnet í þeirri merkingu og töldu það vera rangnefni. Hins vegar virðist herferð Morgunblaðsins hafa borið árangur í Færeyjum, því að Færeyingar hafa tekið alnet upp á arma sína og nota það um lýðnetið.

Sé leitað á veraldarvefnum með leitarvél að orðinu ‘alnet’ kemur í ljós að það er til í ýmsum fleiri löndum og gæti verið fróðlegt fyrir áhugamenn að kynna sér það.

31. Sínet    02.02.2004

Miklar framfarir ganga nú yfir í þráðlausri tækni við að tengja saman tæki og net. Talið er að í sjónmáli sé samruni hennar við breiðbandstækni og símtækni á lýðnetinu og að það muni leiða til þess að notendur og tæki geti verið sítengd við veraldarvefinn hvar sem er. Á ensku hafa menni gefið þessu sítengingarneti framtíðarinnar heitið Evernet. Hér er lagt til að það verði kallað sínet á íslensku. Ætla má að sínetið muni meðal annars einnig ná til venjulegra heimilistækja með búnaði til að stýra umhverfinu.

30. Nanó- eða dverg-    26.01.2004

Fyrirferð tölvubúnaðar verður æ minni eftir því sem tímar líða án þess að máttur hans minnki nema síður sé. Ýmsir þykjast sjá fyrir að í framtíðinni geti stærð, eða öllu heldur smæð, tölvubúnaðar hugsanlega orðið á sama róli og stærð sameinda. Rannsóknir á þessu tæknisviði eru þegar orðnar umfangsmiklar og gengur sviðið á ensku undir heitinu nanotechnology.

Forliðurinn nano- er þekktur sem forskeyti mælieininga, ritað nanó- á íslensku, táknað með n og merkir einn milljarðasta hluta eða 10^-9. Stærð frumeinda er til dæmis oft mæld í nanómetrum (nm). Nanó er dregið af gríska nafnorðinu ‘nanos’ sem merkir ‘dvergur’. Því er álitamál hvort nanotechnology skuli heita nanótækni eða dvergtækni á íslensku.

Af heitum sem falla undir þessa tækni má einnig nefna eftirfarandi: nanósmári, nanóflaga, nanótölva og nanóþjarki; eða ef menn kjósa frekar þessi: dvergsmári, dvergflaga, dvergtölva og dvergþjarki.

29. Fros    19.01.2004

Flestir tölvunotendur verða fyrir því öðru hverju að tölvan eða skjárinn frýs eins og það er kallað. Sögnin frjósa jafngildir sögninni freeze á ensku. Þá er eins og tölvan sé hætt vinnslu og ef það lagast ekki af sjálfu sér reyna menn að losa tölvuna úr þessu ástandi, fyrst með mildum aðferðum en þegar önnur ráð þrýtur með því að endurræsa tölvuna. Í ensku er þetta ástand tölvunnar kallað hangup eða hang, sem gæti verið tekið úr símamáli.

Það er eins og hingað til hafi ekki verið þörf á íslensku heiti yfir það ástand að vera frosinn, og ef til vill er unnt að komast af án þess framvegis. En ef menn vilja hafa um þetta íslenskt nafnorð þá eru hér tvær tillögur. Annaðhvort verði notað heitið fros sem minnir á orðið ‘bros’ og beygist eins eða frosning sem minnir á orðið ‘kosning’ og beygist eins.

28. Streymi    05.01.2004

Með nýlegri tækni á lýðnetinu geta notendur flutt niður eða sótt bæði hljóðefni og myndefni og spilað það í tölvu sinni jafnóðum og það berst að. Á ensku er þetta fyrirbæri kallað streaming sem liggur beint við að kalla streymi á íslensku. Streaming media verður þá á íslensku streymimiðlun. Video streaming og audio streaming jafngilda íslensku heitunum myndstreymi og hljóðstreymi. Og streaming video og streaming audio, streaming sound jafngilda heitunum streymimynd og streymihljóð.

27. Veltitafla    22.12.2003

Notendur töflureikna og gagnasafnskerfa þekkja að þegar gögn hafa verið vistuð í reiknivangi eða gagnasafni er unnt að skoða gögnin og velta þeim fyrir sér á ýmsa vegu. Í hugbúnaði slíkra kerfa er stundum gert ráð fyrir notkun gagnvirkrar töflu, sem gefur möguleika á mismunandi sýn á gögnin og samantektir úr þeim samkvæmt skilgreiningu notandans án þess að raunveruleg niðurröðun gagnanna breytist. Á ensku er slík gagnvirk tafla kölluð pivot table og á íslensku getur hugtakið heitið veltitafla, sem minnir á það að velta einhverju fyrir sér um leið og það er nánast orðrétt þýðing á enska heitinu.

26. Tengiskyn    08.12.2003

Í nýjum tölvubúnaði verður æ algengara að tölva, eða stýrikerfi hennar, skynji hvaða fylgitæki er tengt við tölvuna og notandinn geti jafnvel viðstöðulaust notað fylgitækið án þess að þurfa fyrst að skilgreina fyrir tölvunni eiginleika þess. Á ensku er vitnað til þessa hæfileika tölvubúnaðar með orðasambandinu plug-and-play, stundum stytt í PnP. Þegar það er notað sem ígildi nafnorðs næst sama merking á íslensku oft með orðinu tengiskyn. Sé orðasambandið hins vegar notað sem ígildi lýsingarorðs, sem er algengast, þá jafngildir það oft forliðnum tengiskyns- á íslensku. Til dæmis telst enska heitið plug-and-play technology vera jafngilt íslenska heitinu tengiskynstækni.

25. Gangþjáll, skiptaþjáll    01.12.2003

Fyrir sjö vikum var í orði vikunnar stungið upp á lýsingarorðinu gangþolinn sem þýðingu á enska orðið hot í tilteknum orðasamböndum þar sem um er að ræða að einhverjar breytingar fari greiðlega fram án þess að trufla til dæmis gang tölvunnar. En allt er í heiminum hverfult. Orðanefnd er jafnan fús til að hafa heldur það sem betur reynist og skipta um skoðun ef það þarf til. Nú líst nefndinni betur á orðið gangþjáll og leggur til að hot swap og hot swapping verði á íslensku gangþjál skipti.

Náskylt þessu er enska lýsingarorðið hot‑swapable, sem er haft til dæmis um harðdiska sem skipta má um án þess að trufla með því gang tölvunnar. Lagt er til að slíkur diskur verði á íslensku kallaður skiptaþjáll diskur.

24. IP-númeraskilja, netskilja    17.11.2003

Orð síðustu viku var IP-númer/IP-tala sem skiptist í netnúmer og innannetsnúmer. Þessi skipting er ekki alltaf á sama stað í IP-númerinu. Til þess að lýsa því hvar skilin eru án þess að tilgreina númerin sjálf er notuð tala eða númer sem á ensku kallast netmask. Hér er lagt til að þessi tala verði kölluð IP-númeraskilja. Ef það þykir óþægilega langt heiti má nota samheitið netskilja. IP-númer hefur 32 bita (tölustafi í tvíundakerfinu). IP-númeraskilja hefur einnig 32 bita. Fremstu bitarnir eru allir 1 og samsvara þeir netnúmerinu en þeir öftustu eru allir 0 og samsvara innannetsnúmerinu. Algengt dæmi er IP-númeraskiljan 11111111111111111111111100000000, sem í tugakerfinu er skrifuð 255.255.255.0. Hún segir til um að IP-númer skiptist í 24 bita netnúmer og 8 bita innannetsnúmer.

23. IP-númer, IP-tala    10.11.2003

Til þess að tilgreina staðsetningu tölvu sem tengd er lýðnetinu er stundum notað svokallað IP-númer eða IP-tala. Á ensku hefur þetta hugtak nokkur heiti, m.a. IP address og IP number. Á íslensku hefur heitið IP-tala verið notað mun meira en IP-númer. Kannski er það óheppilegt, því að þessum tölum eða númerum svipar til húsnúmera og símanúmera, sem engum dettur í hug að kalla hústölur og símatölur.

IP-númer er sett saman úr tveimur hlutum. Fremri hlutinn er svokallað netnúmer, á ensku network address eða network number, og segir það til um staðsetningu tölvunetsins sem tölvan er í. Aftari hlutann, sem á ensku heitir host address eða host number, má kalla innannetsnúmer því að það er í tölvuneti hliðstætt við innanhússnúmer í símkerfi.

Þess ber að geta að enska heitið network address hefur einnig aðrar merkingar, þ.e. netfang og tölvupóstfang, og má ekki rugla þeim saman við netnúmer.

22. Sprettigluggi    03.11.2003

Í síðustu viku var flennusíða orð vikunnar en það er vefsíða sem birtist óboðin. Annað fyrirbæri, sem birtist stundum snögglega á skjánum og minnir að því leyti á flennusíðu, er sprettigluggi, sem á ensku heitir pop-up window. Sprettigluggi lýtur þó ekki að veraldarvefnum né vefsíðum og á því í rauninni lítið skylt við flennusíðu. Hann birtist ekki sem boðflenna heldur sem velkominn smágluggi fyrir samskipti milli forrits og notanda, veitir notandanum upplýsingar og getur flutt boð frá notandanum til forritsins. Stundum er sprettiglugginn í formi valmyndar sem býður notandanum að velja á milli nokkurra kosta. Slík valmynd er kölluð sprettivalmynd, á ensku pop-up menu.

21. Flennusíða, flenna    27.10.2003

Þeir sem nota lýðnetið að jafnaði verða stundum fyrir því að skyndilega sprettur vefsíða fram á skjáinn, eða gluggann sem unnið er í, eins og óboðinn gestur, boðflenna, og er henni ætlað að ná athygli notandans. Enskumælandi menn kalla slíka vefsíðu jump page. Á íslensku getur hún heitið flennusíða eða einfaldlega flenna.

20. Nafnmerki    20.10.2003

Algengt er að fyrirtæki eða félag láti hanna fyrir sig einkennismerki sem felur með einhverjum hætti í sér nafn þess. Oft er skammstöfun nafnsins greypt í merkið. Á ensku er slíkt merki kallað logotype sem er oftast stytt í logo. Í íslensku sést þessu orði stundum bregða fyrir, ýmist óbreyttu sem ‘logo’ eða rituðu ‘lógó’. Þetta erlenda orð lítur ankannalega út innan um íslensk orð og er reyndar óþarft, því að á þessu merki er til ágætt íslenskt heiti: nafnmerki.

19. Framvindustika    13.10.2003

Mörg forrit eru þannig gerð að þegar vinnsla verks tekur umtalsverðan tíma, sem gæti reynt á biðlund notandans, þá sýnir forritið framvindu verksins á myndrænan hátt á tölvuskjá. Sýnd er mynd af mjórri láréttri ræmu sem fyllist smám saman, stundum í smárykkjum, af breyttum lit eða breyttri birtu og oft fylgja með tölulegar upplýsingar um hve miklum hluta verksins er lokið að svo stöddu. Myndin af ræmunni sem fyllist minnir á stundaglas. Þessi myndræna framsetning er á ensku kölluð progress bar og gæti heitið framvindustika á íslensku.

18. Gangþolinn    06.10.2003

Þegar skipta þarf um hluta af vélbúnaði tölvukerfis, t.d. harðdrif, geisladrif eða spennugjafa getur valdið óþægindum ef slökkva þarf á tölvubúnaðinum á meðan. Þess vegna hafa verið þróaðar aðferðir til að slík skipti geti farið fram á meðan tölvubúnaðurinn er í gangi. Um þær aðferðir má nota lýsingarorðið gangþolinn. Heitið gangþolin skipti jafngildir þá því sem á ensku eru kallað hot swap eða hot swapping. Í þessum samböndum merkir hot gangþolinn en gæta ber að því að enska lýsingarorðið hot hefur fleiri merkingar í upplýsingatækni og þarf að nota önnur íslensk orð fyrir þær.

17. Nothæfa    29.09.2003

Erfitt hefur reynst að finna íslensk orð sem jafngildi ensku sögninni implement og samsvarandi nafnorði implementation.

Oft hefur implement verið þýtt annaðhvort með innleiða eða útfæra en gallinn er að hvorug þeirra sagna nær alveg algengustu merkingunni í implement. Það sem um er að ræða er að gengið sé þannig frá t.d. kerfi, áætlun eða ráðstöfun að hún sé tilbúin til notkunar eða tilbúin til að henni verði hrint í framkvæmd. Í 3. útgáfu Tölvuorðasafns 1998 var lagt til að implement væri þýtt með fullbúa og implementation með fullbúning. Sú tillaga virðist ekki hafa fengið hljómgrunn.

Hér er nú lagt til að implement sé þýtt með nothæfa og implementation með nothæfing.

16. Dulritun    22.09.2003

Ört vaxandi viðskipti á tölvuneti og önnur rafræn meðferð gagna þar sem trúnaðar er krafist kalla á ýmsar öryggisráðstafanir, meðal annars dulritun gagna. Heitið dulritun jafngildir einkum ensku heitunum encryption og encipherment en getur einnig verið þýðing á cryptography sem er þá aukaleg merking í því enska orði. Aðalmerkingin og hin upphaflega í enska heitinu cryptography er dulritunarfræði. Náskylt því er hugtakið dulmálsfræði, á ensku cryptology.

Áður en trúnaðargögn sem á að vernda eru send af stað eru þau dulrituð og síðan eru gögnin dulráðin (eða einfaldlega ráðin) á áfangastaðnum. Sögnin að dulrita jafngildir ensku sögnunum encrypt og encipher og sögnin dulráða jafngildir ensku sögnunum decrypt og decipher. Við dulritun og dulráðningu er notaður svokallaður dulmálslykill, á ensku encryption key eða cryptographic key.

15. Íauki, áauki og íbót    15.09.2003

Á ensku eru ýmis orð höfð um viðbætur við tölvubúnað, t.d. add‑in, add‑on og plug‑in.

Hið fyrsta, add-in, er nær eingöngu notað um viðbót við hugbúnað en add‑on oftast um vélbúnað, þó stundum um hugbúnað. Ef til vill er ekki ástæða til að hafa í íslensku samsvarandi aðgreind heiti heldur mætti nota heitið búnaðarauki um bæði. En ef menn vilja elta aðgreininguna í ensku mætti þýða add‑in sem íauki og add‑on sem áauki.

Hins vegar er plug‑in nokkuð annars eðlis. Þar er um að ræða forrit sem fellur inn sem hluti af vefsjá, t.d. Adobe Acrobat, og mætti kalla það íbót.

14. Frjáls hugbúnaður o.fl    08.09.2003

Linux-stýrikerfið hefur notið vaxandi vinsælda að undanförnu sem valkostur í staðinn fyrir Windows-stýrikerfið. Linux er eitt þekktasta dæmið um svokallaðan frjálsan hugbúnað sem á ensku kallast free software. Um er að ræða hugbúnað án hugverkaréttar og réttur til að nota hugbúnaðinn, breyta honum og dreifa er ekki takmarkaður. Hins vegar má því aðeins dreifa hugbúnaðinum, breyttum eða óbreyttum, að með fylgi ákvæðin um frjálsa notkun, frjálsa breytingu og frjálsa dreifingu. Gjaldtaka er heimil.

Náskylt hugtak er opinn hugbúnaður, á ensku open software. Þá er um að ræða að opinn aðgangur er að frumforritum, eða forritstexta, en það er forsenda þess að unnt sé að breyta forritum.

Varast ber að rugla free software saman við enska heitið freeware, sem merkir hugbúnað með verndaðan höfundarrétt en til frjálsra afnota og dreifingar án þess að greiðsla komi fyrir.

Freeware kallast gjafbúnaður á íslensku.

13. Lyndistákn    25.08.2003

Í samskiptum á lýðnetinu, t.d. í netspjalli, eru stundum kölluð fram sérstök tákn sem eiga að sýna tilfinningar eða hugarástand manna. Slíkt tákn kallast emoticon á ensku (myndað úr emotion icon). Sé notaður viðeigandi hugbúnaður eru þessi tákn kölluð fram með runu fáeinna stafa á hnappaborði tölvunnar. Þessi tákn voru kölluð tilfinningatákn í 3. útgáfu Tölvuorðasafns 1998 en nú er lagt til að þau verði frekar kölluð lyndistákn. Mest notaða lyndistáknið stendur fyrir brosandi andlit sem kallað er á með rununni :-) Líkindin með brosandi andliti sjást ef höfði er hallað fjórðung úr hring til vinstri og horft á rununa. Sorgmætt andlit fæst hins vegar með rununni :-( Ítarlegt yfirlit yfir lyndistákn er að finna á http://www.windweaver.com/emoticon.htm

12. Ræsikjarni    18.08.2003

Þegar PC-tölva er ræst tekur fyrst til starfa hugbúnaður sem á ensku er skammstafaður BIOS, en það stendur fyrir basic input-output system. Þessi grunnhugbúnaður annast samskipti við nokkur jaðartæki auk þess sem hann sér um ræsingu á stýrikerfi í tölvunni, svo sem Windows, MS-DOS eða Linux. Í 3. útgáfu Tölvuorðasafns 1998 var þessi hugbúnaður kallaður grunnstýringarkerfi. Síðar barst inn á borð tölvuorðanefndar það ágæta heiti ræsikjarni. Hér er nú mælt með því að BIOS heiti framvegis ræsikjarni á íslensku.

11. Fjölspilari    11.08.2003

Á síðustu árum hafa orðið miklar tækniframfarir í flutningi myndefnis og tónlistar af lýðnetinu til tafarlausrar spilunar í tölvum notenda. Eitt þekktasta forrit sem gegnir þessu hlutverki er Media Player fyrir Windows-stýrikerfið. Reyndar er media player enskt samheiti yfir hugbúnað sem er notaður til að spila margmiðlunarefni, einkum mynd- og hljóðefni, beint af lýðnetinu. Slíkur hugbúnaður virðist smám saman vera að leysa plötuspilara og skyld tæki af hólmi og er hér lagt til að media player verði kallaður fjölspilari á íslensku.

10. Vélvera    05.08.2003

Eitt af hugarfóstrum nútímamannsins er að í framtíðinni, jafnvel náinni framtíð verði á ferli alls kyns blendingar lifandi veru og vélar. Enska heitið á þessu fyrirbæri er cyborg, myndað af ‘cybernetic organism’, og hér er lagt til að það verði kallað vélvera á íslensku.

Ýmsar skilgreiningar eru til á vélveru þar sem lífræni þátturinn og vélræni þátturinn gegna mismunandi stóru hlutverki. Samkvæmt sumum skilgreiningum eru vélverur nú þegar á meðal vor, t.d. maður með gangráð og maður með gervifót. En samkvæmt öðrum skilgreiningum eiga vélverur einungis heima í framtíðinni og minna á vísindaskáldsögur.

9. Dílar og deplar    30.06.2003

Í stafrænni myndvinnslu er algengt að lýsa flatri mynd með því að hugsa sér hana skipta upp í fjölmarga rétthyrnda reiti, sem kallast dílar og hafa hver um sig tiltekinn lit og tiltekinn styrkleika. Til þess að lýsa skerpu myndar er oft tilgreindur fjöldi díla á lengdareiningu. Minnt er á dílana hér og nú vegna þess að ennþá ber nokkuð á því að enska orðið pixel, sem er stytting á picture element, (eða afbakaða myndin pixill) rati inn í íslenskar auglýsingar um stafrænar myndavélar, skanna og annan tölvubúnað í stað þess ágæta orðs díll.

Varast ber að rugla saman dílum og deplum. Depill er jafngildi enska heitisins dot. Þegar til dæmis litaprentari prentar stafræna mynd getur hann þurft að prenta marga depla fyrir hvern díl myndarinnar til að mannsaugað skynji réttan lit og birtu á prentuðu myndinni. Til þess að lýsa því hversu fíngerðri prentaðri mynd ákveðinn tölvuprentari getur skilað er oft tilgreindur fjöldi depla á lengdareiningu.

8. Minnisberi    23.06.2003

Ör þróun er nú í gerð lítilla aflangra gagnamiðla, sem eru sérstaklega ætlaðir til að bera mikið magn stafrænna gagna á milli stafrænna tækja, svo sem tölva og stafrænna myndavéla. Gerð þessara gagnamiðla byggist á samrásum og þeim er stungið í samband við tölvu í USB-tengi hennar. Á ensku er algengasta heitið á þessum miðli memory stick. En einnig hafa verið notuð heitin pen drive og sjaldnar memory bar. Þessi þrjú ensku heiti skírskota öll til aflangrar lögunar miðilsins. Hér er lagt til að á íslensku verði þessi miðill kallaður minnisberi og er þá tekið mið af hlutverki hans frekar en lögun. Ef til vill koma heitin stautur eða minnisstautur til greina ef menn vilja heldur vísa til lögunarinnar en hún er fallvölt eins og svo margt í heimi nýjunganna.

7. Rásasmit    16.06.2003

Í rafmagnstækni er alþekkt að óæskileg merki geta borist á milli tveggja rafrása sem liggja hlið við hlið. Þetta fyrirbæri er kallað crosstalk á ensku og gefur heitið til kynna að það hafi orðið til í símamáli. Séu rásirnar símalínur er þetta fyrirbæri stundum kallað milliheyrsla á íslensku. Fyrirbærið er hins vegar alls ekki takmarkað við að talmerki berist á milli rafrásanna. Því hefur í Tölvuorðasafni verið lagt til að crosstalk sé kallað rásasmit á íslensku.

Greint er á milli þess hvort rásasmitið er við þann enda sem fjarst er sendistað merkis eða næst honum. Lagt er til að far-end crosstalk verði kallað fjarendasmit og near-end crosstalk verði kallað nærendasmit.

6. Kippuskrá    09.06.2003

Til þess að auðvelda flutning skráa milli tölva eða vegna öryggisafritunar er stundum notuð sú aðferð að pakka mörgum samstæðum skrám í eina skrá. Um leið eru skrárnar oft þjappaðar og í pakkanum fylgja með upplýsingar um skrárnar . Þessi eina skrá er síðan skráð á geymslumiðil eða flutt í aðra tölvu þar sem henni er pakkað upp og upphaflegar skrár þannig endurheimtar. Á ensku er skrá af þessu tagi kölluð archive format file, archive file eða einfaldlega archive. Hér er lagt til að slík skrá sé kölluð kippuskrá á íslensku. Heitið er fengið af líkindum við fuglakippu og lyklakippu, því að í kippuskrá er skráakippa.

Kippuskrár eru til með ýmsu sniði sem minnt er á í nafnauka skránna og geta þær borið íslensk heiti eftir nafnaukanum. Dæmi eru zip file sem hefur nafnaukann .zip og kallast því zip-skrá; cabinet file, cab file sem hefur nafnaukann .cab og kallast því cab-skrá; tar file sem hefur nafnaukann .tar og kallast tar-skrá á íslensku.

5. Slitrun og heilun    02.06.2003

Það ástand á diski að skrár eru í mörgum hlutum eða eyður eru á milli skráa kallast á ensku fragmentation. Hér er nú lagt til að þetta ástand verði kallað slitrun á íslensku (er tvístur í 3. útg. Tölvuorðasafns). Tala má um að diskur slitrist eða að hann sé slitraður og einnig má tala um slitraðar skrár. Diskurinn nýtist hins vegar betur ef skrárnar eru í heilu samfelldu lagi á diskinum. Unnt er að sjá til þess að svo verði með aðgerð sem á ensku kallast defragmentation. Hér er nú er lagt til að þessi aðgerð verði kölluð heilun á íslensku (er samstykkjun í 3. útg. Tölvuorðasafns). Þá má tala um að heila diskinn og að diskurinn sé heilaður.

4. Dræsubúnaður    26.05.2003

Þeir sem sækja sér hugbúnað á veraldarvefnum verða stundum fyrir því að auglýsingar taka að birtast á tölvuskjánum óumbeðið. Þetta getur verið hvimleitt en er oft það gjald sem menn greiða fyrir „ókeypis“ hugbúnað. Hugbúnaður sem ber með sér auglýsingar með þessum hætti er á ensku kallaður adware. Hér er lagt til að á íslensku verði slíkur hugbúnaður kallaður dræsubúnaður.

3. Netald    19.05.2003

Ýmis tæki í innanhússtölvuneti eru tengd saman gegnum smátæki sem á ensku er kallað hub. Eldri merking þessa enska orðs er hjólnöf eða nöf. Í 3. útgáfu Tölvuorðasafns var hub þýtt með nöf. Það heiti hefur þó ekki komist í almenna notkun. Sumir nota heitið tengibox sem gæti reyndar átt við ýmislegt annað óskylt tölvuneti, auk þess sem síðari hluti þess orðs er ekki mjög íslenskulegur.
    Þetta tæki minnir að sumu leyti á mótald sem menn kannast við sem millitæki til að tengja t.d. heimilistölvu gegnum símalínu við lýðnetið. Orðanefnd  leggur því nú til að hub verði kallað netald.

2. Tálmi    12.05.2003

Væri ekki ráð að snúa á tölvuþrjótana með því að koma sér upp nettálma?
    Tölvunet er ekki gamalt fyrirbæri en í nútímaþjóðfélagi verður ekki þverfótað fyrir tölvunetum. Þau eru ekki ólík vegakerfi, liggja um allt og eru oftast tengd öðrum netum, ýmist sem almenn net eða einkanet, og tölvueigendur eru nú óðum að tengjast neti. Um leið hefur myndast þörf fyrir að stjórna umferð á þessu nýja rafræna leiðakerfi og verjast ágangi óboðinna gesta. Í varnarskyni er oft notaður búnaður sem kallast firewall á ensku. Upprunaleg merking þess orðs er eldfastur eða eldtraustur veggur. Menn hafa freistast til að þýða þetta enska orð orðrétt á íslensku og kalla eldvegg. En svo óheppilega vill til að íslenska orðið eldveggur er fyrir í málinu og hefur nánast gagnstæða merkingu við enska orðið, táknar svo mikinn eld að hann lítur út eins og logandi veggur. Aðrar tillögur um heiti á þessu hugtaki, svo sem netvörn, netvirki og netvari, hafa ekki hlotið miklar undirtektir.
    Flestir kannast úr vegamáli eða ferðamáli við samsettu orðin farartálmi og vegartálmi. Hér er nú lagt til að þessi varnarbúnaður á tölvuneti verði kallaður nettálmi sem má stytta í tálmi þegar ekki er hætta á misskilningi.

1. Raus    05.05.2003

Frá ómunatíð hafa menn rausað um gerðir sínar og hugsanir og nú er kominn nýr miðill, lýðnet og veraldarvefur, þar sem aðrir geta fylgst með rausinu. Einhverjum hefur hugkvæmst að gefa þessu athæfi nýtt heiti og tala um blogg, að blogga og jafnvel bloggun. En er nokkur þörf á þessum nýju heitum þó að miðillinn sé nýr?
    Er ekki ágætt að halda áfram að rausa og leyfa öðrum að lesa rausið? Og sá sem rausar er rausari. Ef menn vilja minna á nýja miðilinn mætti kalla athæfið vefraus.

___________________________

Síðast breytt 14. júní 2004

Stefán Briem stbr@simnet.is