Íslensk málstöð

ORÐABANKI ÍSLENSKRAR MÁLSTÖÐVAR

Ættaskrá háplantna. Íslenska, latína, danska, enska, finnska, hollenska, japanska, norska, spænska, sænska, þýska. 2002 (8. maí). Dóra Jakobsdóttir tók saman. (Aðeins til rafræn útgáfa í orðabanka Íslenskrar málstöðvar.)

Vinsamlegast vitnið til skrárinnar á eftirfarandi hátt:

Dóra Jakobsdóttir. 2001. Ættaskrá háplantna [rafræn útgáfa]. Orðabanki Íslenskrar málstöðvar [http://www.ismal.hi.is/ob]. Íslensk málstöð, Reykjavík

Tölvupóstur til ritstjóra Ættaskrár háplantna

FORMÁLI ÆTTASKRÁR

ÍSLENSK NÖFN

Tilgangurinn með þessari skrá er að reyna að samræma notkun á íslenskum ættanöfnum háplantna. Í skrána hefur verið reynt að safna öllum íslenskum nöfnum sem birst hafa á prenti um háplöntuættir. Í henni eru því fyrst og fremst nöfn, sem þegar hafa verið notuð, og tilgreint er hvar og hvenær þau birtust fyrst.

Margar ættir hafa fengið fleiri en eitt íslenskt nafn (sjá t.d. Cupressaceae og Rutaceae). Í þeim tilvikum er ákveðið nafn valið sem besti kostur (aðalorð). Í öðrum tilvikum hefur ritháttur ættanafna verið breytilegur (sjá t.d. Boraginaceae og Onagraceae) þótt eining hafi náðst um nafnið sjálft. Þar hefur verið tekin afstaða og ákveðinn ritháttur valinn sem aðalorð.

Sum þeirra ættanafna, sem hafa verið notuð í heimildum, eru ekki talin nægilega góð og hefur þeim því verið breytt eða ný nöfn búin til. Allnokkrar ættir í skránni hafa ekki hlotið íslenskt nafn fyrr og hafa nöfn á þær ættir verið búin til eftir ýmsum leiðum. Stundum hefur verið tekið mið af erlendum nöfnum ættarinnar eða nöfnum ættkvísla eða tegunda innan hennar. Þá hefur og verið vísað til einhverra einkenna ættarinnar eða einkenna ættkvísla eða tegunda innan hennar.

Íslensk ættanöfn eru hér rituð án greinis hvort sem það er gert í heimildum eða ekki.

Til baka

LATNESK NÖFN OG SKILGREININGAR ÆTTA

Miklar breytingar hafa orðið í flokkunarfræði plantna frá því að fyrstu íslensku ættanöfnin birtust. Mismunandi flokkunarkerfi hafa verið notuð samtímis og mörg þeirra eru nú úrelt. Því er orðið nauðsynlegt að greiður aðgangur sé að heildstæðu kerfi, sem flokkar háplöntur í samræmi við þá vitneskju sem nú liggur fyrir.

Í þessari skrá hefur verið valinn sá kostur að skipta háplöntuættum í fimm flokka eins og gert er í aðalheimildinni, Vascular Plant families and Genera, sem tekin var saman í Kew Herbarium af R.K. Brummit 1992.
 

Samkvæmt ofangreindri flokkun eru hér viðurkenndar 477 ættir háplantna. Nöfnin í skránni eru þó mun fleiri. Hér eru tekin með nöfn ætta sem nú hafa verið lagðar niður og sameinaðar öðrum. Þessar ættir hafa oft fengið íslensk og/eða erlend alþýðleg nöfn og eru ýmist skráðar sem samheiti eða sem sérstakar ættir og þess þá getið að þær séu ekki viðurkenndar samkvæmt því kerfi sem er fylgt. Einnig hafa ýmsar ættkvíslir verið teknar út úr gömlum ættum og gerðar að sérstökum ættum.

Ástæða er til að taka fram að samheiti latneskra ættanafna eru ekki alltaf notuð hér í grasafræðilegri merkingu þess orðs. Undir latnesku ættaheiti er skráður fjöldi ættkvísla og nöfn þeirra ef þær eru tíu eða færri í ættinni. Nokkrar undantekningar eru þó gerðar, einkum varðandi nöfn þeirra ættkvísla sem vaxa á Íslandi, þau eru öll talin upp þótt þau séu fleiri en tíu. Greint er frá vaxtarformi plantnanna og útbreiðslusvæði þeirra í heiminum. Nöfn einstakra plöntutegunda er ekki að finna í þessari skrá nema með örfáum undantekningum og þá oftast þar sem aðeins ein tegund er í ættinni.

Til baka

ERLEND NÖFN

Í skrána hefur líka verið safnað erlendum alþýðlegum nöfnum háplöntuætta. Enn sem komið er eru nöfnin aðeins dönsk, ensk, finnsk, færeysk, hollensk, norsk, japönsk, spænsk, sænsk og þýsk. Söfnun þessara nafna er ekki lokið, og verður sjálfsagt seint, og til þessa hefur aðeins verið safnað nöfnum sem skrásetjari hefur átt greiðan aðgang að. Nöfnunum er raðað eftir aldri heimilda þannig að nafn elstu heimildar er ávallt gert að aðalorði og samheitum síðan raðað eftir aldri heimilda.

Til baka

FRAMVINDA

Skráin birtist fyrst í orðabanka íslenskrar málstöðvar í tengslum við dag íslenskrar tungu, 15. nóvember 1997, sem einfaldur vinnulisti með upptalningu latneskra og íslenskra ættaheita.

Í janúar 1998 lauk vinnu við nöfn byrkninga, burkna og berfrævinga. Vinnu við nöfn tvíkímblöðunga og einkímblöðunga lauk í mars sama ár. Á þessum tíma hafa viðbætur og lagfæringar verið fluttar reglulega úr vinnsluhluta í birtingarhluta orðabankans og verður því haldið áfram eftir því sem tilefni gefast til. Ástæða er til að hvetja þá sem áhuga hafa að senda inn athugasemdir og ábendingar, ekki síst varðandi val á aðalorði þar sem um mörg nöfn er að ræða.
         Til baka

ÞAKKIR

Bergþór Jóhannsson hefur bent á margt sem betur mátti fara, lagt mér lið við val á aðalorðum og átt hlut í nýyrðasmíð. Kann ég honum bestu þakkir fyrir samstarfið.

Til baka

LEIT Í SKRÁNNI

Nokkrar ábendingar hafa komið fram um að erfitt sé að leita í skránni. Gott er að hafa eftirfarandi atriði í huga við leitina. Fyrsta atriðið er auðvitað að lesa þennan formála og einkum þessar leiðbeiningar. Þegar leit er hafin er best að smella á ættaskrána og tryggja þannig að aðeins sé leitað í henni. Ef ætlunin er að fá yfirlit yfir allar ættir í skránni er rétt að velja latínu sem tungumál. Auðveldast er þá að nota algildisstafinn (*) við leitina og skrifa t.d. *ceae í leitargluggann. Þá birtast öll latnesk ættanöfn í stafrófsröð, svo og nöfn þeirra og samheiti á öðrum tungumálum sem eru í skránni. Á sama hátt má leita að öllum íslenskum ættanöfnum með því að leita að *ætt. Nöfn á öðrum tungumálum má fá fram á svipaðan hátt með því að nota viðeigandi ættaendingar; dönsk og norsk nöfn finnast með því að leita að *familien*, færeysk með *ættin*, ensk með *family*, spænsk með *ceas*, sænsk með *familjen* eða *växter* og þýsk með *chse* (stendur fyrir Gewächse). Í sumum þessara tungumála er þó sá hængur á að ættaendingar eru ekki allar hinar sömu, sbr. í sænsku og einnig í þýsku þar sem sumar burknaættir hafa endinguna *farne*. Þá eru sum erlend nöfn sett fram með spurningamerki og koma þær ættir fram ef leitað er með algildisstafnum (*) bæði á undan og eftir endingunni.
          Til baka

HEIMILDIR

Latína

Íslenska

Danska

Enska

Finnska

Franska

Færeyska

Hollenska

 Japanska

Ohwi, J. 1965. Flora of Japan. Smithsonian Institution, Washington, D.C.

Norska

Spænska

Sænska

Þýska

        Til baka

19. janúar 2005  Ágústa Þorbergsdóttir