ORÐABANKI ÍSLENSKRAR MÁLSTÖÐVAR

Íslensk plöntuheiti. Íslenska, danska, enska, latína, þýska. 2001. Ritstj. Hörður Kristinsson. (Eingöngu til rafræn útgáfa.)  Náttúrufræðistofnun Íslands Akureyrarsetur.

Safnið er enn í vinnslu og notendur þess eru vinsamlegast beðnir að senda málstöðinni athugasemdir sínar.

Tölvupóstur til ritstjóra Íslenskra plöntuheita

Íslensk plöntuheiti

Markmið

Íslensk plöntuheiti er skrá yfir allar plöntur í víðustu merkingu, bæði blómplöntur, byrkninga, mosa, fléttur, sveppi og þörunga, sem eiga sér íslensk nöfn. Markmið skrárinnar er að samræma notkun nafnanna og stuðla að gegnsæi þeirra, þannig að t.d. tegundir af ættkvísl steinbrjóta beri steinbrjótsnöfn og vísi þannig til uppruna síns, og tegundir af ættkvísl gamburmosa beri gambranöfn o.s.frv. Leitast er við að gera þetta án þess að tortíma gömlum, hefðbundnum nöfnum sem að sjálfsögðu eiga fullan rétt á sér. Einnig á skráin að auðvelda þýðendum og öðrum sem þurfa að gefa nýjum tegundum nafn, að ganga úr skugga um að nöfnin hafi ekki þegar verið gefin annarri tegund, og eins hvort tegundin hafi þegar fengið nafn. Nú í fyrstu eru komnar inn allar íslenskar plöntur, en af erlendum plöntum eru aðeins komnar tegundir af ættkvíslum sem hafa latnesk nöfn frá A-G.

Saga

Skráin Íslensk plöntuheiti er smíðuð upp úr gömlum, stórum gagnagrunni yfir íslensk plöntunöfn sem upphaflega var spjaldskrá tekin saman við Lystigarðinn á Akureyri árið 1973 af Herði Kristinssyni og Þóri Haraldssyni. Hvatinn að þessu verki voru óánægjuraddir frá almenningi um að flestar erlendar plöntur í ræktun í garðinum væru aðeins merktar með latneskum nöfnum ef engin íslensk nöfn fundust handbær. Þá var hafist handa við að skrá íslensk plöntunöfn úr öllum tiltækum heimildum, bæði prentuðum og óprentuðum svo hægt væri að grípa til þeirra. Í framhaldi af því voru að jafnaði búin til nöfn á þær tegundir sem engin íslensk nöfn áttu fyrir.
Í upphafi var skráin aðeins röðuð eftir latneskum nöfnum, en fyrir daga tölvualdar var gengið í það að raða upp spjöldunum og ljósrita texta þeirra, klippa síðan niður ljósritin, líma á ný spjöld og raða eftir íslensku nöfnunum. Þessi skrá var ómissandi þegar búa þurfti til ný nöfn, til að tryggja að nafnið hafi ekki þegar verið notað áður á aðra tegund. Árlega var bætt nýjum nöfnum í skrána, bæði eftir bókum sem komu út, tímaritsgreinum, svo og nöfnum sem smíðuð voru við grasgarðana í Laugardal og á Akureyri.
Eftir 1980 var skráin síðan tölvutekin, og síðan hefur öll úrvinnsla verið mun auðveldari. Fljótlega kom í ljós þörfin á að gera skrána aðgengilega þýðendum og ræktunarmönnum, því oft vildi koma fyrir að búin voru til ný nöfn á tegundir sem höfðu ágæt nöfn fyrir, eða að sömu nöfnin voru notuð á fleiri en eina tegund vegna þess að yfirsýn skorti yfir allar fyrri nafngiftir.
Í dag árið 2005 er þessi skrá orðin um 17.425 færslur að stærð, en vegna þess að mikið er um samnefni í henni eru plöntutegundirnar töluvert færri en nöfnin, þannig að um 60% standa eftir þegar búið er að útrýma samnefnum. Því mun láta nærri að skráin geymi nöfn á um 10.300 plöntum.

Íslensk málstöð

Seint á árinu 2000 var hafist handa við koma efnaviði skrárinnar á það form, að hægt væri að opna hana í orðabanka íslenskrar málstöðvar undir nafninu Íslensk plöntuheiti. Hafa Hörður Kristinsson og Dóra Jakobsdóttir frá upphafi haft nána samvinnu um það verk. Til þeirrar vinnu þarf að brjóta til mergjar latnesk samnefni tegundanna, tryggja að hver tegund sé aðeins skráð í eina færslu undir því latneska heiti sem gilt er í dag. Latnesk samnefni og íslensk nöfn ef fleiri eru en eitt, eru þá sett í sérdálka fyrir samnefni innan sömu færslu. Um leið þarf að velja á milli þeirra íslensku nafna sem notuð hafa verið, eða búa til ný ef þau eru af einhverjum ástæðum ónothæf.
Fljótlegt reyndist að eiga við íslensku plönturnar, þar sem nafngiftir þeirra lágu nokkuð ljóst fyrir, og var sá hluti opnaður í orðabankanum undir nafninu Íslensk plöntuheiti árið 2001, alls um 1800 tegundir.  Miklu meira verk er að fást við erlendu plönturnar, en nú, í ársbyrjun 2005, er búið að ljúka hlutanum A-G miðað við latnesku tegundaheitin og fljótlega verður bætt við H-K. Eftir þá viðbót mun orðabankinn geyma nöfn á um 6.500 tegundum plantna.
Íslensk nöfn.  Þar sem fleiri en eitt íslenskt nafn hefur verið notað yfir tegund, höfum við þurft að velja eitt sem aðalnafn, en tilgreina önnur sem aukanöfn eða samheiti, svipað og gert er í Flóru Íslands. Við val nafnsins er reynt að taka tillit til sem flestra sjónarmiða. Nöfn sem eru orðin vel þekkt og hefðbundin í málinu sitja venjulega fyrir, nöfn sem birst hafa í prentuðum bókum hafa gjarnan forgang fyrir þeim sem hvergi hafa birst. Stundum gengur sama jurtin undir ýmsum nöfnum í prentuðum heimildum, og þá getur málsmekkur ráðið, eða hvort nöfnin hafi tilvísun til ættkvíslar jurtarinnar. Ekkert hefur verið lagt upp úr því að telja upp öll nöfn sem einhvern tíma hafa verið notuð, og er lélegum nöfnum sem illa falla að málinu oft sleppt, og einnig gömlum nöfnum sem ekki eru í notkun. Varðandi gömul nöfn, sem oft hafa óljósa merkingu, vísast í bók Steindórs Steindórs-sonar um Íslensk plöntunöfn (Steindór Steindórsson 1978).

Latnesk nöfn

Reynt hefur verið að komast sem næst þeim nöfnum sem í gildi eru í dag. Til þess hafa verið notaðar ýmsar heimildir, t.d. Flora Nordica, Norsk flora eftir Lid og Reidar Elven, Dictionary of Gardening, European Garden Flora og Provisional global plant checklist frá IOPI (International Organization for Plant Information)
Önnur erlend nöfn. Nöfn íslenskra blómplantna og byrkninga eru tekin eftir þýðingum plöntuhandbókarinnar eftir Hörð Kristinsson. Gamli gagnagrunnurinn hafði ekki önnur tungumál en íslensku og latínu, en öðrum tungumálum kann að verða smátt og smátt bætt við í orðabankann eftir því sem tími gefst til.
Framvinda. Nú liggur fyrir á næstu árum að ljúka yfirferð gamla gagnagrunnsins, og koma hlutanum L-Z smátt og smátt inn í orðabanka Íslenskrar málstöðvar. Æskilegt er að fá viðbrögð notenda Íslenskra plöntuheita við þessum tillögum, t.d. ef einhvers staðar leynast plöntuskrár sem ekki hafa verið nýttar, eða mönnum finnast hefðbundin nöfn sem hafi verið komin í fasta notkun hafi horfið um of í skuggann í einstökum tilfellum. Verður þá hver slík athugasemd skoðuð, og brugðist við henni eftir því sem ástæða þykir til. Orðaskráin nær því aðeins hlutverki sínu, að notendur séu sáttir við hana og telji sér hag í því að nýta hana. Í fyrstu, á meðan verið er að vinna úr gamla gagnagrunninum og fá viðbrögð við þessu verki, munu Hörður Kristinsson og Dóra Jakobsdóttir hafa samvinnu um viðhald skrárinnar og lausn vandamála sem upp kunna að koma. Reynslan verður svo að skera úr um hvort ekki sé æskilegt að koma á fót formlegri nafnanefnd með breiðari þátttöku til að þróa starfið áfram. Þyrfti slík nefnd að ná til sem flestra hópa sem nýta plöntunöfn, t.d. blómaverslana, garðyrkjumanna, grasafræðinga, landgræðslu- og skógræktarmanna, málfræðinga og þýðenda.

HEIMILDIR

Agnar Ingólfsson o.fl. 1986. Fjörulíf. Ferðafélag Íslands, Reykjavík.
Arnbjörg L. Jóhannsdóttir 1992. Íslenskar lækningajurtir. Örn og Örlygur, Reykjavík.
Ágúst H. Bjarnason 1983. Íslensk flóra með litmyndum. Iðunn, Reykjavík.
Ágúst H. Bjarnason, ritstj. 1996. Stóra Garðabókin. Forlagið, Reykjavík.
Álfheiður Kjartansdóttir og Hafsteinn Hafliðason, þýð. 1985. Kaktusar og þykkblöð-ungar. Mál og Menning, Reykjavík.
Árni Böðvarsson 1987. Orðalykill. Bókaútgáfa menningarsjóðs, Reykjavík.
Ásgeir Svanbergsson 1982. Tré og runnar á Íslandi. Örn og Örlygur, Reykjavík.
Áskell Löve 1945. Íslenzkar jurtir. Munksgaard, Kaupmannahöfn.
Áskell Löve 1977. Íslenzk ferðaflóra, 2. útgáfa. Almenna bókafélagið, Reykjavík.
Bergþór Jóhannsson 1985. Tillögur um nöfn á íslenskar mosaættkvíslir. Fjölrit Nátt-úru-fræðistofnunar 1: 35 bls.
Bergþór Jóhannsson 1989. Íslenskir undafíflar. Fjölrit Náttúrufræðistofnunar 10: 262 bls.
Bergþór Jóhannsson 1998. Íslenskir mosar, breytingar og skrár. Fjölrit Náttúrufræði-stofnunar 36: 101 bls.
Björn Jónsson og Örnólfur Thorlacius þýð. 1999. Blómahandbók heimilisins. Vaka-Helgafell, Reykjavík.
Björn Jónsson, þýð. 1977. Innijurtir. Almenna Bókafélagið, Reykjavík.
Björn Jónsson, þýð. 1981. Innijurtir og garðagróður. Almenna bókafélagið, Reykja-vík.
Dictionary of Gardening 1992. Huxley, A. ritstj. The Royal Horticultural Society and the Macmillan Press Limited, London.
Dóra Hafsteinsdóttir 2002. Matarorð úr jurtaríkinu. Orðabanki Íslenskrar málstöðvar [http://www.ismal.hi.is/ob]. Íslensk málstöð, Reykjavík.
Dóra Hafsteinsdóttir, ritstj. 1990. Alfræðiorðabókin. I.-III. bindi. Örn og Örlygur, Reykjavík.
Dóra Jakobsdóttir 2002. Nytjaviðir. Orðabanki Íslenskrar málstöðvar [http://www. ismal.hi.is/ob]. Íslensk málstöð, Reykjavík.
Einar Helgason 1915. Rósir.
Einar Helgason 1926. Hvannir. Útg. af höfundi, prentsmiðjan Gutenberg, Reykjavík.
Einar Helgason,1914. Bjarkir.
European Garden Flora 1986-2000. Walters, S.M. o.fl. ritstj. Cambridge University Press, Cambridge.
Fríða Björnsdóttir 1982. Allt um pottaplöntur. Örn og Örlygur, Reykjavík.
Fríða Björnsdóttir, þýð. 1985-1988. Fjölfræðisafn Vöku um inniplöntur.
Garðyrkjuritið, margar greinar í ýmsum árgöngum.
Grasagarður Reykjavíkur. Plöntulistar og merkingar í garði.
Guðmundur Páll Ólafsson 1995. Ströndin. Mál og Menning, Reykjavík.
Guðrún Svansdóttir og Sigurður Svavarsson, þýð. 1978. Lífheimurinn. Örn og Örlyg-ur, Reykjavík.
Haeupler, Henning og Thomas Muer 2000. Bildatlas der Farn- und Blütenpflanzen. Eugen Ulmer, Stuttgart.
Helgi Hallgrímsson 1979. Sveppakverið. Garðyrkjufélag Íslands, Reykjavík.
Helgi Hallgrímsson 1979. Veröldin í vatninu. Askur, Reykjavík.
Helgi Hallgrímsson 2001. Sveppabókin. Handrit að óútgefinni bók um íslenska sveppi.
Hólmfríður Sigurðardóttir 1995. Íslenska garðblómabókin. Íslenska bókaútgáfan, Reykja-vík.
Hörður Kristinsson 1982. Um nokkrar íslenskar fléttur og nöfn þeirra. Ársrit Útivistar 8: 7-23.
Hörður Kristinsson 1986. Plöntuhandbókin. Örn og Örlygur, Reykjavík.
Hörður Kristinsson 1987. Flowering Plants and Ferns of Iceland. Örn og Örlygur, Reykjavík.
Hörður Kristinsson 1991. Die Blütenpflanzen und Farne Islands. Örn og Örlygur, Reykjavík.
Hörður Kristinsson 2001. Íslenska flóran. [http://www.floraislands.is]. Náttúrufræði-stofnun Íslands, Akureyri.
Ingimar Óskarsson, þýð. 1963. Villiblóm í litum. Skuggsjá, Reykjavík.
Ingimar Óskarsson, þýð. 1964. Stofublóm í litum. Skuggsjá, Reykjavík.
Ingólfur Davíðsson 1957. Stofublóm. Bókaforlag Odds Björnssonar, Akureyri.
Ingólfur Davíðsson og Ingimar Óskarsson 1968. Garðagróður 2. útgáfa. Ísafoldar-prent-smiðja, Reykjavík.
Ingólfur Davíðsson þýð. 1962. Garðblóm í litum. Skuggsjá, Reykjavík.
Ingólfur Davíðsson, þýð. 1962. Tré og runnar í litum. Skuggsjá, Reykjavík.
Ingólfur Davíðsson, þýð. 1972. Stóra blómabók Fjölva. Bókaútgáfan Fjölvi, Reykja-vík.
Ingunn Ásdísardóttir, þýð. 1995. 350 stofublóm,  2. útg. Mál og menning, Reykjavík.
Jonsell, Bengt og Thomas Karlson ritstj. 2000. Flora Nordica. Vol. I. The Bergius Foundation, Stockholm.
Jonsell, Bengt og Thomas Karlson ritstj. 2002. Flora Nordica. Vol. II. The Bergius Foundation, Stockholm.
Jón O. Edvald, þýð. 1975. Plönturíkið. Almenna bókafélagið, Reykjavík.
Karl Gunnarsson 1978. Botnþörungar í sjó við Ísland. Hafrannsóknir 15: 7-94.
Kristín Þórðardóttir 1993. Pottaplöntur. Garðyrkjuskóli ríkisins, Reykjum, Ölfusi.
Lid, Johannes & Dagny Tande 1998. Norsk flora, 6. utg. ved Reidar Elven. Det Norske Samlaget, Oslo.
Lystigarður Akureyrar. Plöntulistar og merkingar í garði.
Moberg, Roland 1985. Lavar med svenska namn. Svensk Bot. Tidskr. 79: 221-236.
Náttúrufræðingurinn, margar greinar í ýmsum árgöngum.
Nefnd um íslensk háplöntuheiti. Garðyrkjuritið 1988-1991.
Óli Valur Hansson 1958. Matjurtabókin. Garðyrkjufélag Íslands, Reykjavík.
Óli Valur Hansson þýð. 1981. 350 stofublóm. Mál og menning, Reykjavík.
Óli Valur Hansson, ritstj. 1967. Skrúðgarðabókin. Garðyrkjufélag Íslands, Reykjavík.
Óli Valur Hansson, þýð. 1987. Stofublóm og innigróður. Iðunn, Reykjavík.
Óskar Ingimarsson 1989. Dýra- og plöntuorðabók. Örn og Örlygur, Reykjavík.
Óskar Ingimarsson og Jón O. Edwald, þýð. 1992. Flóra Íslands og Norður-Evrópu. Skjaldborg, Reykjavík.
Óskar Ingimarsson, þýð. 1988. Jurtahandbókin, 259 innijurtir. Almenna bókafélagið, Reykjavík.
Óskar Ingimarsson, þýð. 1995. Einkalíf plantna. Skjaldborg, Reykjavík
Provisional global plant checklist 1996-2002. [http://www.bgbm.fu-berlin.de/IOPI/ GPC]. International Organization for Plant Information.
Skógræktarritið, margar greinar í ýmsum árgöngum.
Stefán Stefánsson 1948. Flóra Íslands, 3. útg. Hið íslenzka Náttúrufræðifélag, Reykja-vík.
USDA, NRCS 2002. The PLANTS Database, Version 3.5 [http://plants.usda.gov]. United States Department of Agriculture, National Plant Data Center, Baton Rouge, USA.
Þráinn Lárusson 2000. Krydd. Uppruni, saga og notkun. Mál og menning, Reykjavík.

Hörður Kristinsson

7. apríl 2005  Ágústa Þorbergsdóttir