ORđABANKI ═SLENSKRAR M┴LSTÍđVAR

═slensk pl÷ntuheiti. ═slenska, danska, enska, latÝna, ■řska. 2001. Ritstj. H÷r­ur Kristinsson. (Eing÷ngu til rafrŠn ˙tgßfa.)  Nßtt˙rufrŠ­istofnun ═slands Akureyrarsetur.

Safni­ er enn Ý vinnslu og notendur ■ess eru vinsamlegast be­nir a­ senda mßlst÷­inni athugasemdir sÝnar.

T÷lvupˇstur til ritstjˇra ═slenskra pl÷ntuheita

═slensk pl÷ntuheiti

Markmi­

═slensk pl÷ntuheiti er skrß yfir allar pl÷ntur Ý vÝ­ustu merkingu, bŠ­i blˇmpl÷ntur, byrkninga, mosa, flÚttur, sveppi og ■÷runga, sem eiga sÚr Ýslensk n÷fn. Markmi­ skrßrinnar er a­ samrŠma notkun nafnanna og stu­la a­ gegnsŠi ■eirra, ■annig a­ t.d. tegundir af ŠttkvÝsl steinbrjˇta beri steinbrjˇtsn÷fn og vÝsi ■annig til uppruna sÝns, og tegundir af ŠttkvÝsl gamburmosa beri gambran÷fn o.s.frv. Leitast er vi­ a­ gera ■etta ßn ■ess a­ tortÝma g÷mlum, hef­bundnum n÷fnum sem a­ sjßlfs÷g­u eiga fullan rÚtt ß sÚr. Einnig ß skrßin a­ au­velda ■ř­endum og ÷­rum sem ■urfa a­ gefa nřjum tegundum nafn, a­ ganga ˙r skugga um a­ n÷fnin hafi ekki ■egar veri­ gefin annarri tegund, og eins hvort tegundin hafi ■egar fengi­ nafn. N˙ Ý fyrstu eru komnar inn allar Ýslenskar pl÷ntur, en af erlendum pl÷ntum eru a­eins komnar tegundir af ŠttkvÝslum sem hafa latnesk n÷fn frß A-G.
 

Saga

Skrßin ═slensk pl÷ntuheiti er smÝ­u­ upp ˙r g÷mlum, stˇrum gagnagrunni yfir Ýslensk pl÷ntun÷fn sem upphaflega var spjaldskrß tekin saman vi­ Lystigar­inn ß Akureyri ßri­ 1973 af Her­i Kristinssyni og ١ri Haraldssyni. Hvatinn a­ ■essu verki voru ˇßnŠgjuraddir frß almenningi um a­ flestar erlendar pl÷ntur Ý rŠktun Ý gar­inum vŠru a­eins merktar me­ latneskum n÷fnum ef engin Ýslensk n÷fn fundust handbŠr. Ůß var hafist handa vi­ a­ skrß Ýslensk pl÷ntun÷fn ˙r ÷llum tiltŠkum heimildum, bŠ­i prentu­um og ˇprentu­um svo hŠgt vŠri a­ grÝpa til ■eirra. ═ framhaldi af ■vÝ voru a­ jafna­i b˙in til n÷fn ß ■Šr tegundir sem engin Ýslensk n÷fn ßttu fyrir.
═ upphafi var skrßin a­eins r÷­u­ eftir latneskum n÷fnum, en fyrir daga t÷lvualdar var gengi­ Ý ■a­ a­ ra­a upp spj÷ldunum og ljˇsrita texta ■eirra, klippa sÝ­an ni­ur ljˇsritin, lÝma ß nř spj÷ld og ra­a eftir Ýslensku n÷fnunum. Ůessi skrß var ˇmissandi ■egar b˙a ■urfti til nř n÷fn, til a­ tryggja a­ nafni­ hafi ekki ■egar veri­ nota­ ß­ur ß a­ra tegund. ┴rlega var bŠtt nřjum n÷fnum Ý skrßna, bŠ­i eftir bˇkum sem komu ˙t, tÝmaritsgreinum, svo og n÷fnum sem smÝ­u­ voru vi­ grasgar­ana Ý Laugardal og ß Akureyri.
Eftir 1980 var skrßin sÝ­an t÷lvutekin, og sÝ­an hefur ÷ll ˙rvinnsla veri­ mun au­veldari. Fljˇtlega kom Ý ljˇs ■÷rfin ß a­ gera skrßna a­gengilega ■ř­endum og rŠktunarm÷nnum, ■vÝ oft vildi koma fyrir a­ b˙in voru til nř n÷fn ß tegundir sem h÷f­u ßgŠt n÷fn fyrir, e­a a­ s÷mu n÷fnin voru notu­ ß fleiri en eina tegund vegna ■ess a­ yfirsřn skorti yfir allar fyrri nafngiftir.
═ dag ßri­ 2005 er ■essi skrß or­in um 17.425 fŠrslur a­ stŠr­, en vegna ■ess a­ miki­ er um samnefni Ý henni eru pl÷ntutegundirnar t÷luvert fŠrri en n÷fnin, ■annig a­ um 60% standa eftir ■egar b˙i­ er a­ ˙trřma samnefnum. ŮvÝ mun lßta nŠrri a­ skrßin geymi n÷fn ß um 10.300 pl÷ntum.
 

═slensk mßlst÷­

Seint ß ßrinu 2000 var hafist handa vi­ koma efnavi­i skrßrinnar ß ■a­ form, a­ hŠgt vŠri a­ opna hana Ý or­abanka Ýslenskrar mßlst÷­var undir nafninu ═slensk pl÷ntuheiti. Hafa H÷r­ur Kristinsson og Dˇra Jakobsdˇttir frß upphafi haft nßna samvinnu um ■a­ verk. Til ■eirrar vinnu ■arf a­ brjˇta til mergjar latnesk samnefni tegundanna, tryggja a­ hver tegund sÚ a­eins skrß­ Ý eina fŠrslu undir ■vÝ latneska heiti sem gilt er Ý dag. Latnesk samnefni og Ýslensk n÷fn ef fleiri eru en eitt, eru ■ß sett Ý sÚrdßlka fyrir samnefni innan s÷mu fŠrslu. Um lei­ ■arf a­ velja ß milli ■eirra Ýslensku nafna sem notu­ hafa veri­, e­a b˙a til nř ef ■au eru af einhverjum ßstŠ­um ˇnothŠf.
Fljˇtlegt reyndist a­ eiga vi­ Ýslensku pl÷nturnar, ■ar sem nafngiftir ■eirra lßgu nokku­ ljˇst fyrir, og var sß hluti opna­ur Ý or­abankanum undir nafninu ═slensk pl÷ntuheiti ßri­ 2001, alls um 1800 tegundir.  Miklu meira verk er a­ fßst vi­ erlendu pl÷nturnar, en n˙, Ý ßrsbyrjun 2005, er b˙i­ a­ lj˙ka hlutanum A-G mi­a­ vi­ latnesku tegundaheitin og fljˇtlega ver­ur bŠtt vi­ H-K. Eftir ■ß vi­bˇt mun or­abankinn geyma n÷fn ß um 6.500 tegundum plantna.
═slensk n÷fn.  Ůar sem fleiri en eitt Ýslenskt nafn hefur veri­ nota­ yfir tegund, h÷fum vi­ ■urft a­ velja eitt sem a­alnafn, en tilgreina ÷nnur sem aukan÷fn e­a samheiti, svipa­ og gert er Ý Flˇru ═slands. Vi­ val nafnsins er reynt a­ taka tillit til sem flestra sjˇnarmi­a. N÷fn sem eru or­in vel ■ekkt og hef­bundin Ý mßlinu sitja venjulega fyrir, n÷fn sem birst hafa Ý prentu­um bˇkum hafa gjarnan forgang fyrir ■eim sem hvergi hafa birst. Stundum gengur sama jurtin undir řmsum n÷fnum Ý prentu­um heimildum, og ■ß getur mßlsmekkur rß­i­, e­a hvort n÷fnin hafi tilvÝsun til ŠttkvÝslar jurtarinnar. Ekkert hefur veri­ lagt upp ˙r ■vÝ a­ telja upp ÷ll n÷fn sem einhvern tÝma hafa veri­ notu­, og er lÚlegum n÷fnum sem illa falla a­ mßlinu oft sleppt, og einnig g÷mlum n÷fnum sem ekki eru Ý notkun. Var­andi g÷mul n÷fn, sem oft hafa ˇljˇsa merkingu, vÝsast Ý bˇk Steindˇrs Steindˇrs-sonar um ═slensk pl÷ntun÷fn (Steindˇr Steindˇrsson 1978).
 

Latnesk n÷fn

Reynt hefur veri­ a­ komast sem nŠst ■eim n÷fnum sem Ý gildi eru Ý dag. Til ■ess hafa veri­ nota­ar řmsar heimildir, t.d. Flora Nordica, Norsk flora eftir Lid og Reidar Elven, Dictionary of Gardening, European Garden Flora og Provisional global plant checklist frß IOPI (International Organization for Plant Information)
Ínnur erlend n÷fn. N÷fn Ýslenskra blˇmplantna og byrkninga eru tekin eftir ■ř­ingum pl÷ntuhandbˇkarinnar eftir H÷r­ Kristinsson. Gamli gagnagrunnurinn haf­i ekki ÷nnur tungumßl en Ýslensku og latÝnu, en ÷­rum tungumßlum kann a­ ver­a smßtt og smßtt bŠtt vi­ Ý or­abankann eftir ■vÝ sem tÝmi gefst til.
Framvinda. N˙ liggur fyrir ß nŠstu ßrum a­ lj˙ka yfirfer­ gamla gagnagrunnsins, og koma hlutanum L-Z smßtt og smßtt inn Ý or­abanka ═slenskrar mßlst÷­var. Ăskilegt er a­ fß vi­br÷g­ notenda ═slenskra pl÷ntuheita vi­ ■essum till÷gum, t.d. ef einhvers sta­ar leynast pl÷ntuskrßr sem ekki hafa veri­ nřttar, e­a m÷nnum finnast hef­bundin n÷fn sem hafi veri­ komin Ý fasta notkun hafi horfi­ um of Ý skuggann Ý einst÷kum tilfellum. Ver­ur ■ß hver slÝk athugasemd sko­u­, og brug­ist vi­ henni eftir ■vÝ sem ßstŠ­a ■ykir til. Or­askrßin nŠr ■vÝ a­eins hlutverki sÝnu, a­ notendur sÚu sßttir vi­ hana og telji sÚr hag Ý ■vÝ a­ nřta hana. ═ fyrstu, ß me­an veri­ er a­ vinna ˙r gamla gagnagrunninum og fß vi­br÷g­ vi­ ■essu verki, munu H÷r­ur Kristinsson og Dˇra Jakobsdˇttir hafa samvinnu um vi­hald skrßrinnar og lausn vandamßla sem upp kunna a­ koma. Reynslan ver­ur svo a­ skera ˙r um hvort ekki sÚ Šskilegt a­ koma ß fˇt formlegri nafnanefnd me­ brei­ari ■ßttt÷ku til a­ ■rˇa starfi­ ßfram. Ůyrfti slÝk nefnd a­ nß til sem flestra hˇpa sem nřta pl÷ntun÷fn, t.d. blˇmaverslana, gar­yrkjumanna, grasafrŠ­inga, landgrŠ­slu- og skˇgrŠktarmanna, mßlfrŠ­inga og ■ř­enda.
 

HEIMILDIR

Agnar Ingˇlfsson o.fl. 1986. Fj÷rulÝf. Fer­afÚlag ═slands, ReykjavÝk.
Arnbj÷rg L. Jˇhannsdˇttir 1992. ═slenskar lŠkningajurtir. Írn og Írlygur, ReykjavÝk.
┴g˙st H. Bjarnason 1983. ═slensk flˇra me­ litmyndum. I­unn, ReykjavÝk.
┴g˙st H. Bjarnason, ritstj. 1996. Stˇra Gar­abˇkin. Forlagi­, ReykjavÝk.
┴lfhei­ur Kjartansdˇttir og Hafsteinn Hafli­ason, ■ř­. 1985. Kaktusar og ■ykkbl÷­-ungar. Mßl og Menning, ReykjavÝk.
┴rni B÷­varsson 1987. Or­alykill. Bˇka˙tgßfa menningarsjˇ­s, ReykjavÝk.
┴sgeir Svanbergsson 1982. TrÚ og runnar ß ═slandi. Írn og Írlygur, ReykjavÝk.
┴skell L÷ve 1945. ═slenzkar jurtir. Munksgaard, Kaupmannah÷fn.
┴skell L÷ve 1977. ═slenzk fer­aflˇra, 2. ˙tgßfa. Almenna bˇkafÚlagi­, ReykjavÝk.
Berg■ˇr Jˇhannsson 1985. Till÷gur um n÷fn ß Ýslenskar mosaŠttkvÝslir. Fj÷lrit Nßtt-˙ru-frŠ­istofnunar 1: 35 bls.
Berg■ˇr Jˇhannsson 1989. ═slenskir undafÝflar. Fj÷lrit Nßtt˙rufrŠ­istofnunar 10: 262 bls.
Berg■ˇr Jˇhannsson 1998. ═slenskir mosar, breytingar og skrßr. Fj÷lrit Nßtt˙rufrŠ­i-stofnunar 36: 101 bls.
Bj÷rn Jˇnsson og Írnˇlfur Thorlacius ■ř­. 1999. Blˇmahandbˇk heimilisins. Vaka-Helgafell, ReykjavÝk.
Bj÷rn Jˇnsson, ■ř­. 1977. Innijurtir. Almenna BˇkafÚlagi­, ReykjavÝk.
Bj÷rn Jˇnsson, ■ř­. 1981. Innijurtir og gar­agrˇ­ur. Almenna bˇkafÚlagi­, Reykja-vÝk.
Dictionary of Gardening 1992.
Huxley, A. ritstj. The Royal Horticultural Society and the Macmillan Press Limited, London.
Dˇra Hafsteinsdˇttir 2002. Mataror­ ˙r jurtarÝkinu. Or­abanki ═slenskrar mßlst÷­var [http://www.ismal.hi.is/ob]. ═slensk mßlst÷­, ReykjavÝk.
Dˇra Hafsteinsdˇttir, ritstj. 1990. AlfrŠ­ior­abˇkin. I.-III. bindi. Írn og Írlygur, ReykjavÝk.
Dˇra Jakobsdˇttir 2002. Nytjavi­ir. Or­abanki ═slenskrar mßlst÷­var [http://www. ismal.hi.is/ob]. ═slensk mßlst÷­, ReykjavÝk.
Einar Helgason 1915. Rˇsir.
Einar Helgason 1926. Hvannir. ┌tg. af h÷fundi, prentsmi­jan Gutenberg, ReykjavÝk.
Einar Helgason,1914. Bjarkir.
European Garden Flora 1986-2000. Walters, S.M. o.fl. ritstj. Cambridge University Press, Cambridge.
FrÝ­a Bj÷rnsdˇttir 1982. Allt um pottapl÷ntur. Írn og Írlygur, ReykjavÝk.
FrÝ­a Bj÷rnsdˇttir, ■ř­. 1985-1988. Fj÷lfrŠ­isafn V÷ku um innipl÷ntur.
Gar­yrkjuriti­, margar greinar Ý řmsum ßrg÷ngum.
Grasagar­ur ReykjavÝkur. Pl÷ntulistar og merkingar Ý gar­i.
Gu­mundur Pßll Ëlafsson 1995. Str÷ndin. Mßl og Menning, ReykjavÝk.
Gu­r˙n Svansdˇttir og Sigur­ur Svavarsson, ■ř­. 1978. LÝfheimurinn. Írn og Írlyg-ur, ReykjavÝk.
Haeupler, Henning og Thomas Muer 2000. Bildatlas der Farn- und BlŘtenpflanzen. Eugen Ulmer, Stuttgart.
Helgi HallgrÝmsson 1979. Sveppakveri­. Gar­yrkjufÚlag ═slands, ReykjavÝk.
Helgi HallgrÝmsson 1979. Ver÷ldin Ý vatninu. Askur, ReykjavÝk.
Helgi HallgrÝmsson 2001. Sveppabˇkin. Handrit a­ ˇ˙tgefinni bˇk um Ýslenska sveppi.
HˇlmfrÝ­ur Sigur­ardˇttir 1995. ═slenska gar­blˇmabˇkin. ═slenska bˇka˙tgßfan, Reykja-vÝk.
H÷r­ur Kristinsson 1982. Um nokkrar Ýslenskar flÚttur og n÷fn ■eirra. ┴rsrit ┌tivistar 8: 7-23.
H÷r­ur Kristinsson 1986. Pl÷ntuhandbˇkin. Írn og Írlygur, ReykjavÝk.
H÷r­ur Kristinsson 1987. Flowering Plants and Ferns of Iceland. Írn og Írlygur, ReykjavÝk.
H÷r­ur Kristinsson 1991. Die BlŘtenpflanzen und Farne Islands. Írn og Írlygur, ReykjavÝk.
H÷r­ur Kristinsson 2001. ═slenska flˇran. [http://www.floraislands.is]. Nßtt˙rufrŠ­i-stofnun ═slands, Akureyri.
Ingimar Ëskarsson, ■ř­. 1963. Villiblˇm Ý litum. Skuggsjß, ReykjavÝk.
Ingimar Ëskarsson, ■ř­. 1964. Stofublˇm Ý litum. Skuggsjß, ReykjavÝk.
Ingˇlfur DavÝ­sson 1957. Stofublˇm. Bˇkaforlag Odds Bj÷rnssonar, Akureyri.
Ingˇlfur DavÝ­sson og Ingimar Ëskarsson 1968. Gar­agrˇ­ur 2. ˙tgßfa. ═safoldar-prent-smi­ja, ReykjavÝk.
Ingˇlfur DavÝ­sson ■ř­. 1962. Gar­blˇm Ý litum. Skuggsjß, ReykjavÝk.
Ingˇlfur DavÝ­sson, ■ř­. 1962. TrÚ og runnar Ý litum. Skuggsjß, ReykjavÝk.
Ingˇlfur DavÝ­sson, ■ř­. 1972. Stˇra blˇmabˇk Fj÷lva. Bˇka˙tgßfan Fj÷lvi, Reykja-vÝk.
Ingunn ┴sdÝsardˇttir, ■ř­. 1995. 350 stofublˇm,  2. ˙tg. Mßl og menning, ReykjavÝk.
Jonsell, Bengt og Thomas Karlson ritstj. 2000. Flora Nordica. Vol. I. The Bergius Foundation, Stockholm.
Jonsell, Bengt og Thomas Karlson ritstj. 2002. Flora Nordica. Vol. II. The Bergius Foundation, Stockholm.
Jˇn O. Edvald, ■ř­. 1975. Pl÷nturÝki­. Almenna bˇkafÚlagi­, ReykjavÝk.
Karl Gunnarsson 1978. Botn■÷rungar Ý sjˇ vi­ ═sland. Hafrannsˇknir 15: 7-94.
KristÝn ١r­ardˇttir 1993. Pottapl÷ntur. Gar­yrkjuskˇli rÝkisins, Reykjum, Ílfusi.
Lid, Johannes & Dagny Tande 1998.  Norsk flora, 6. utg. ved Reidar Elven. Det Norske Samlaget, Oslo.
Lystigar­ur Akureyrar. Pl÷ntulistar og merkingar Ý gar­i.
Moberg, Roland 1985. Lavar med svenska namn. Svensk Bot. Tidskr. 79: 221-236.
Nßtt˙rufrŠ­ingurinn, margar greinar Ý řmsum ßrg÷ngum.
Nefnd um Ýslensk hßpl÷ntuheiti. Gar­yrkjuriti­ 1988-1991.
Ëli Valur Hansson 1958. Matjurtabˇkin. Gar­yrkjufÚlag ═slands, ReykjavÝk.
Ëli Valur Hansson ■ř­. 1981. 350 stofublˇm. Mßl og menning, ReykjavÝk.
Ëli Valur Hansson, ritstj. 1967. Skr˙­gar­abˇkin. Gar­yrkjufÚlag ═slands, ReykjavÝk.
Ëli Valur Hansson, ■ř­. 1987. Stofublˇm og innigrˇ­ur. I­unn, ReykjavÝk.
Ëskar Ingimarsson 1989. Dřra- og pl÷ntuor­abˇk. Írn og Írlygur, ReykjavÝk.
Ëskar Ingimarsson og Jˇn O. Edwald, ■ř­. 1992. Flˇra ═slands og Nor­ur-Evrˇpu. Skjaldborg, ReykjavÝk.
Ëskar Ingimarsson, ■ř­. 1988. Jurtahandbˇkin, 259 innijurtir. Almenna bˇkafÚlagi­, ReykjavÝk.
Ëskar Ingimarsson, ■ř­. 1995. EinkalÝf plantna. Skjaldborg, ReykjavÝk
Provisional global plant checklist 1996-2002. [http://www.bgbm.fu-berlin.de/IOPI/ GPC]. International Organization for Plant Information.
SkˇgrŠktarriti­, margar greinar Ý řmsum ßrg÷ngum.
Stefßn Stefßnsson 1948. Flˇra ═slands, 3. ˙tg. Hi­ Ýslenzka Nßtt˙rufrŠ­ifÚlag, Reykja-vÝk.
USDA, NRCS 2002. The PLANTS Database, Version 3.5 [http://plants.usda.gov].
United States Department of Agriculture, National Plant Data Center, Baton Rouge, USA.
Ůrßinn Lßrusson 2000. Krydd. Uppruni, saga og notkun. Mßl og menning, ReykjavÝk.

H÷r­ur Kristinsson

7. aprÝl 2005  ┴g˙sta Ůorbergsdˇttir