Aðalatriði íslenskrar málstefnu eru annars vegar varðveisla málsins og hins vegar efling málsins.

Varðveisla

Með varðveislu er átt við að reyna að varðveita málið eins og hægt er í þeirri mynd sem það er í nú. Megintilgangur varðveislunnar er að viðhalda því samhengi sem er í íslensku ritmáli frá upphafi. Íslendingar geta nefnilega lesið sér til fróðleiks og skemmtunar það sem ritað hefur verið á íslensku frá því á 12. öld. Þetta er einstakt og Íslendingum, og mörgum öðrum sem til þekkja, þykir mikilvægt að þessi tengsl haldist áfram eftir því sem hægt er.

Ýmsar málbreytingar hafa raunar orðið í íslensku frá upphafi til nútímans. Þar af eru hinar veigamestu í íslenska hljóðkerfinu og þá sérstaklega í framburði sérhljóða. Miklar breytingar urðu í framburði á íslenskum sérhljóðum á 12.-16. öld en þar sem um kerfisbundnar breytingar var að ræða ollu þær í raun lítilli röskun á ritmálinu. Enn fremur hafa mörg ný orð bæst við íslenska orðaforðann, eins og eðlilegt er á svo löngum tíma þar sem þjóðlíf hefur gerbreyst. Sum gömlu orðanna hafa líka fengið nýja merkingu til viðbótar við hina eldri. En rétt er að benda á í þessu sambandi að flest af algengustu orðum, sem fólk notar núna dags daglega á Íslandi, eru hin sömu og í forníslensku (norrænu), þ.e. orð eins og t.d. höfuð, auga, himinn, haf, þú, kýr, gras, móðir, faðir, ganga o.s.frv. En setningagerð hefur tiltölulega lítið breyst og beygingakerfið enn minna. Af þessum ástæðum veitist íslenskum börnum og unglingum ekki tiltakanlega erfitt að lesa og skilja t.d. 800 ára gamlar íslenskar bókmenntir. (Því hefur verið haldið fram að það sé þeim t.d. alls ekki fjarlægara eða erfiðara heldur en t.d. hvernig norskum börnum gengur að skilja það sem Ibsen skrifaði fyrir rúmlega 100 árum.)

Efling

Með eflingu íslenskunnar er átt við allt sem miðar að því að íslenskt mál nýtist sem best í nútímanum, m.a. að búa til ný orð og orðasambönd eftir því sem þörf er á en þó þannig að það brjóti ekki í bága við hefðir málsins í framburði, beygingum, orðmyndun og setningagerð; að styrkja hvers kyns menningarstarfsemi á íslensku; treysta kunnáttu Íslendinga, og annarra sem áhuga hafa, á meðferð íslensks máls og styrkja trú á gildi íslensku sem móðurmáls velflestra Íslendinga og eina opinbera tungumálsins á Íslandi. Á Íslandi er geysilega mikið gefið út árlega af bókum, blöðum og tímaritum, á Netinu er óhemjumagn af íslenskum vefsíðum, settar eru upp fjölmargar leiksýningar á hverju ári og mjög margar útvarpsstöðvar og nokkrar sjónvarpsstöðvar útvarpa og sjónvarpa á íslensku. Íslenskt menningarlíf stendur í blóma.

Það sem hér var fyrst talið, að búa til ný orð, svonefnd nýyrði, er mjög áberandi og einkennandi þáttur í íslenskri málstefnu og er stundum talað um nýyrðastefnu eða hreintungustefnu á Íslandi í því sambandi. Íslendingar segja t.d. útvarp (en ekki radio), myndað af sagnorðinu varpa (kaste) og út (ut); tölva (en ekki datamaskin), myndað af tala, fleirtala tölur (tall) og völva (spåkvinne) - fyrstu tölvurnar þóttu hafa eins konar yfirnáttúrulega reiknigetu; hlutabréf (en ekki aksje), myndað af hlutur (del) og bréf (brev, papir) (dvs. hlutabréf er et brev om eller bevis på at man eier en del av noe); landafræði (en ekki geografi), myndað af land (land) og fræði (vitenskap); hugbúnaður (en ekki software), myndað af hugur (tanke) og búnaður (utrustning). Svo mætti áfram telja.

Nú á dögum vinna Íslendingar við öll möguleg svið tækni, viðskipta og vísinda svo að þeir þurfa stöðugt fjölmörg ný orð um öll nýju hugtökin og alla nýju hlutina. Hvernig er þá eiginlega hægt að sneiða hjá því að tileinka sér „alþjóðlega orðaforðann“? Svarið er að orðaforði íslenskunnar hefur t.d. undanfarin 150 ár vaxið gífurlega með nýmynduðum íslenskum orðum, þ.e. orðum sem mynduð eru af öðrum orðum og orðhlutum sem þegar voru til í málinu. Þannig er hægt að tala og skrifa um allt milli himins og jarðar með orðum úr innlendu efni. Það er sérkenni á nútímaíslensku í samanburði norræn mál í Skandinavíu að orðmyndun í íslensku byggist að óvenjulega miklum hluta á eldri orðhlutum sem tengdir eru saman á nýjan og nýjan hátt.

Hægt er að tengja saman íslenska orðstofna, forskeyti og viðskeyti á óendanlega marga vegu. Oftast er notuð samsetning eða afleiðsla. Dæmi um samsetningu úr tveimur orðum: ljósmynd (foto), myndað af ljós (lys) og mynd (bilde); stjörnufræði (astronomi), myndað af stjarna (stjerne) og fræði (vitenskap). Dæmi um orðmyndun með forskeyti: alnæmi (aids), myndað af al- (alt) og næmi (å være sensitiv eller sårbar); forrita (programmere), af for- (for, før) og rita (skrive). Dæmi um orðmyndun með viðskeyti: stjörnufræðingur (astronom), myndað af stjörnufræði (astronomi) og -ingur (substantivsuffiks); forritun (programmering), af forrita (programmere) og -un (substantivsuffiks); forritari (programmerer), af forrita (programmere) og -ari (substantivsuffiks).

Í íslensku eru tökuorð úr erlendum málum að líkindum tiltölulega fá í samanburði við norrænu málin í Skandinavíu þótt því fari fjarri að þau séu nánast óþekkt fyrirbæri í íslensku (eins og sumir virðast telja sem ekki þekkja nógu vel til á Íslandi). Tökuorð eru nokkur hluti af íslenskum orðaforða en þau eru alls ekki megineinkenni á orðaforðanum. Veigamikið atriði, sem hér er rétt að benda á, er að þegar nýjungar eru ekki táknaðar með nýmynduðum innlendum orðum úr eldri orðhlutum heldur notuð orð af erlendum uppruna (þ.e.a.s. tökuorð) þá eru tökuorðin aðlöguð eins og kostur er að íslenskum framburði, íslenskri stafsetningu og íslenskum beygingum. Í því felst að orðin bera yfirleitt ekki með sér erlend hljóð eða hljóðasambönd, hægt er að skrifa þau þannig að þar ríki venjulegt samband milli bókstafa og hljóða og síðast en ekki síst er venjan sú að tökuorð í opnu orðflokkunum (nafnorð, sagnorð, lýsingarorð) falli í einhvern þeirra beygingarflokka sem fyrir eru í íslensku.

Tökuorðið banani (banan) hefur þannig eingöngu íslensk hljóð, er skrifað með sama hætti og hefðbundin íslensk orð og það beygist (í stærsta flokki veikra karlkynsorða) á svipaðan hátt og t.d. nýyrðið geimfari (astronaut) sem er myndað af íslenskum orðhlutum. (Beygingin er banana og geimfara í þolfalli, þágufalli og eignarfalli eintölu, í fleirtölu er nefnifallið bananar og geimfarar, þolfallið banana og geimfara, þágufall banönum og geimförum, eignarfall banana og geimfara.) Annað dæmi um tökuorð er nafnorðið planta (plante) sem beygist eins og gamla íslenska orðið vísa. (Beygingin er plöntu og vísu í þolfalli, þágufalli og eignarfalli eintölu, í fleirtölu er nefnifall og þolfall plöntur og vísur, þágufall plöntum og vísum, eignarfall plantna og vísna.) Sem dæmi um tökusagnorð má einnig nefna planta (å plante) sem beygist t.d. eins og gamla sagnorðið kasta (kaste). (Þú plantar, kastar = du planter, kaster; við plöntum, köstum = vi planter, kaster o.s.frv.) Þessar ríku aðlögunarkröfur geta gert erlendum orðum erfitt um vik að ná fótfestu í íslensku. Þar við bætist að áhugi málnotenda er í mörgum tilvikum meiri á alíslenskum orðum en tökuorðum þótt það fari reyndar nokkuð eftir málsniðinu sem valið er hverju sinni.

Þegar talað er um varðveislu í öðru orðinu og eflingu í hinu orðinu geta það í fljótu bragði virst andstæður, þ.e. menn gætu talið að hið íhaldssama varðveislusjónarmið væri hamlandi fyrir málræktina. Svo er þó ekki þegar betur er að gáð. Í íslenskri málrækt hefur komið í ljós að heppilegasta og hagkvæmasta aðferðin við þróun og eflingu nútímamálsins er einmitt að taka ávallt mið af þeim orðum og því kerfi sem fyrir er og að fylgja þeirri ríku hefð sem til er í íslensku.

Kostir þess eru t.d. þeir að engum vandkvæðum er bundið að rita með venjulegum hætti orð um hvers konar nýjungar og fólk á yfirleitt tiltölulega auðvelt með að skilja ný orð og þar með að átta sig á þeirri nýjung sem orðið táknar. (Orðið geðlæknisfræði er Íslendingum skiljanlegt án frekari útskýringa, af því að hvert barn þekkir orðin geð, læknir og fræði; einnig er réttritunin vandalaus í orðinu geðlæknisfræði - en orðið psykiatri þyrfti að kenna fólki.) Fyrir vikið verður styttra í raun á milli sérfræðingamáls og almennings. Nýyrðastefnan færir sérfræðimálið þannig að vissu leyti nær almenningi og hún er þar af leiðandi í þeim skilningi lýðræðisleg.

Ritmál og talmál fer þó ekki alltaf alveg sömu leiðir í íslensku frekar en öðrum málum. Hægt er að sjá að það getur farið eftir aðstæðum (málsniðum) hversu trúir íslenskir málnotendur eru íslenskri málhefð í orðavali eða málnotkun að öðru leyti. Sami maður getur átt það til að skrifa eingöngu orðið bréfasími (telefax) enda þótt hann segi alltaf eða oftast fax í óformlegu daglegu tali. Sem annað dæmi má nefna enska orðið e-mail. Til að vera nothæft orð á íslensku í öllum málsniðum yrði það ritað ímeil og beygt í karlkyni, t.d. í þágufalli eintölu með ákveðnum greini svona: ímeilnum. Í reynd skrifar fólk á Íslandi venjulega orðið tölvupóstur sem er íslenskt nýyrði um e-mail (eiginlega „datamaskin-post“). Hins vegar er ýmist sagt tölvupóstur eða ímeil í hversdagslegu tali. Þarna sjáum við gott dæmi um að íslenskt nútímatalmál og nútímaritmál fer ekki endilega saman. Eins og í öðrum málsamfélögum, sem nota ritmál, er nokkur munur á því sem tíðkast að skrifa og því sem fólk segir. Ritmálið getur oft orðið dálítið hátíðlegra eða formlegra en talmálið. Það kemur fram með ýmsum hætti í tungumálum en í íslensku er eitt einkenni þessa munar einmitt fólgið í því að fólk notar fremur innlend nýyrði þegar það skrifar enda þótt það noti e.t.v. sitt á hvað innlend nýyrði og misjafnlega mikið aðlöguð orð af erlendum uppruna þegar það talar. Sama máli gegnir um misjafnlega formlegar aðstæður í tali: í ræðustóli eða formlegum viðtölum eru fremur valin orð á borð við tölvupóstur enda þótt sami málnotandi grípi stundum til orða eins og ímeil þegar hann vill ekki eða þarf ekki að vera sérlega formlegur í tali sínu.

Språk og kultur i Vest-Norden