Stefnuskrá
Íslenskrar málnefndar 2002–2005
Íslensk málnefnd
Íslensk málnefnd starfar eftir lögum nr. 2 frá 31. janúar 1990 með síðari breytingum. Hún er málræktar- og málverndarstofnun og
rekur Íslenska málstöð.
Hlutverk málnefndarinnar er margþætt. Henni ber lögum samkvæmt að vinna að
eflingu íslenskrar tungu og varðveislu hennar í ræðu og riti. Hún á einnig að
vera stjórnvöldum til ráðuneytis um íslenskt mál og umsagnar hennar skal
yfirleitt leitað áður en settar eru reglugerðir eða annars konar fyrirmæli um
íslenska tungu. Nefndin á að vera í góðri samvinnu við þá sem mikil áhrif hafa
á málfar almennings, svo sem fjölmiðla og skóla, og sömuleiðis við stofnanir
sem koma að íslenskum manna- og staðanöfnum. Hún á að leiðbeina jafnt opinberum
stofnunum sem almenningi um málfarsleg efni á fræðilegum grundvelli og gefa út
rit til fræðslu og leiðbeiningar um íslenskt mál. Þá á málnefndin að vinna að
skipulagðri nýyrðastarfsemi og hafa samvinnu við orðanefndir félaga og stofnana
og vera þeim til aðstoðar. Einnig á málnefndin að hafa samstarf við aðrar
málnefndir á Norðurlöndum og við aðrar erlendar málnefndir eftir ástæðum.
Staða íslenskrar tungu í breyttu þjóðfélagi
Miklar og örar breytingar hafa orðið á íslensku þjóðfélagi á síðustu tveimur
áratugum sem óhjákvæmilega hafa áhrif á þróun tungunnar. Erlend mál, einkum
enska, sækja víða á innan vísinda og tækni, jafnt á börn sem fullorðna, og
mikilvægt er að vinna markvisst að því að íslenska missi ekki gildi sitt á
þessum sviðum. En víðar þarf að taka til hendinni. Fjölmiðlar og
auglýsingafyrirtæki geta haft mikil áhrif á málfar almennings og sama gildir um
fjölmörg önnur fyrirtæki innan atvinnulífsins.
Norræna ráðherranefndin lét vinna skýrslur á öllum Norðurlöndum um svonefndan
umdæmisvanda (domænetab) en þar er átt við stöðu ensku gagnvart
Norðurlandamálum þannig að notkunarsvið þjóðtungna þrengist.
Hér á eftir er birt stefnuskrá Íslenskrar málnefndar fyrir árin
2002–2005. Lögð hefur verið áhersla á að benda á raunhæf verkefni sem
nauðsynlegt er að vinna að á komandi árum og valin nokkur sem málnefndin telur
brýnast að sinna á starfstíma sínum. Margt er þegar í gangi sem styðja þarf
við, m.a. nýyrðastarfsemin, en önnur mikilvæg verkefni bíða úrlausnar.
Tillögur um raunhæf verkefni
Skilgreina þarf ólíka markhópa eða vettvang. Það sem til greina kemur er einkum
eftirfarandi:
Börn og unglingar
Almenningur
Innflytjendur
Skólar
Vísindi og fræði
Fjölmiðlar
Fyrirtæki og þjónusta
Af framantöldu telur málnefndin brýnast að leggja rækt við
1) börn og unglinga
2) fyrirtæki og þjónustu
3) innflytjendur
Þetta val er í samræmi við þá megináherslu sem lögð er á umdæmisvandann í
stefnuskrá Íslenskrar málnefndar. Er það nokkur stefnubreyting þar sem
formvandinn hefur ávallt verið í brennidepli og viðfangsefnin helgast af því. Ástæða
þessarar stefnubreytingar er samfélagsleg; sá meginvandi sem íslensk tunga, og
þar af leiðandi íslenskt málsamfélag, stendur frammi fyrir nú er ekki aðeins
fólginn í þeim þáttum sem lúta að einstökum form- eða merkingarbreytingum orða
eða breyttri setningaskipan, heldur er vandinn bein afleiðing hnattvæðingar og
þróunar upplýsingatækni síðustu ára þar sem enska er ríkjandi mál og oft og
tíðum hið eina gjaldgenga.
Rökin fyrir því að leggja rækt við fyrrgreinda þrjá þætti eru því eftirfarandi:
1) Mörg börn og unglingar eru vön netvæddu umhverfi
upplýsingatækninnar; þau sækja sér fróðleik og afþreyingu á Netið, horfa á
erlendar sjónvarpsstöðvar, leika sér í leikjatölvum o.fl. Tungumálið, sem notað
er, er að miklu leyti enska.
2) Hnattvæðing í fyrirtækja- og þjónustugeiranum: Aukin
samvinna fyrirtækja milli landa, erlendir starfsmenn, alþjóðlegur markaður,
alþjóðleg verkútboð, alþjóðlegur auglýsingavettvangur. Enska er samskiptamálið.
3) Hnattvæðingunni fylgja miklir flutningar fólks milli
landa og hefur töluverður innflytjendastraumur verið til Íslands síðasta áratug
og eru nú um 3% íbúanna af erlendum uppruna. Í auknum mæli er farið að
tala um íslenskt samfélag sem fjölmenningarsamfélag. Eftir því sem
innflytjendum fjölgar aukast líkurnar á því að enska, eða önnur erlend mál,
verði í vaxandi mæli samskiptamál þeirra innbyrðis og við Íslendinga, m.a. þar
sem stjórnvöld hafa ekki boðið innflytjendum öfluga íslenskukennslu þeim að
kostnaðarlausu með sama hætti og tíðkast að því er varðar þjóðtungur víðast hvar
í nágrannalöndunum.
Íslendingar geta hvorki snúið þróuninni við í hnattvæðingu og upplýsingatækni
né breytt því að enska mun festa sig frekar í sessi sem alþjóðasamskiptamál og
verða enn snarari þáttur í daglegu lífi. Valið er hins vegar okkar, hvort við viljum
að það verði áfram ekki einungis möguleiki heldur einnig sjálfsagður réttur
íbúa þessa lands að nota íslensku við allar kringumstæður, hvort heldur er við
daglega iðju á heimilum og í frístundum eða við störf á íslenskum vinnumarkaði.
Tæknin þróast óðfluga og á markaðinn munu koma ný tæki og tól þar sem enska,
rituð og æ oftar töluð, er í langflestum tilvikum stýrimálið. Ekki er verið að
tala um sérhæfð tæki heldur tæki sem almenningur notar í daglegu lífi. Íslensku
verður því aðeins hægt að nota á þessi tæki að stýriforrit þeirra verði á
íslensku, þýdd eða sérhönnuð. Verði ekki brugðist við þessu mun notkun ensku
aukast stöðugt í daglegu lífi almennings. Ljóst er einnig að hér getur skapast
ný stéttaskipting þeirra sem ráða við ensku og hinna sem ekki gera það, eða
milli þeirra sem hin nýju tæki og tól eru handgengin svo sem uppvaxandi
kynslóða og hinna eldri sem ekki tileinka sér hina nýju tækni.
» Því ætti eitt af verkefnum Íslenskrar málnefndar að vera að hvetja
stjórnvöld til að styðja áfram tungutækniverkefni og -rannsóknir.
» Raunhæf verkefni:
o Hvetja til þess að veittir verði rannsóknarstyrkir
til stúdenta eða fræðimanna sem vilja kanna málnotkun í netmiðlum.
o Hvetja tölvufyrirtæki til að takast á við verkefni
sem felast í því að aðlaga forrit að íslensku, eða til nýsköpunar á því sviði,
svo sem eins og leiðréttingarforrit, tölvupóstforrit, talgreiningarforrit,
símsvörunarforrit og skjástafaforrit.
o Vekja athygli á tungumálanotkun í netheimum með
greinaskrifum.
Þar sem börn og unglingar lifa og hrærast mikið í enskumælandi umhverfi er
nauðsynlegt að haldið sé að þeim íslensku máli rituðu sem töluðu og að þau
öðlist skilning á gildi íslensku fyrir þau sem einstaklinga og fyrir samfélagið
og þyki íslenska sjálfsögð, eftirsóknarverð og skemmtileg. Auka þarf vitund
þeirra um tungumálið og hlut þess í menningu okkar og þeirra eigin sjálfsmynd.
Fjölmiðlaumhverfi unglinga og dagskrárgerð fyrir þá er að mestu leyti háð
auglýsendum og markaðssjónarmið eru ráðandi. Efla þarf vitund stjórnenda
fyrirtækja um ábyrgðar- og uppeldishlutverk sitt þegar kemur að efni sem þeir
kosta og ætlað er börnum og unglingum.
Mikilvægt er að efld verði íslensk dagskrárgerð í sjónvarpi og gerð leikins
efnis sem endurspeglar íslenskan veruleika.
Mikilvægt er að styðja við íslenska bókmenntasköpun, ekki síst barna- og
unglingabókmenntir og vekja börn til vitundar um sköpunarmátt tungumálsins.
» Því ætti eitt af verkefnum Íslenskrar málnefndar að vera að vekja börn og
unglinga til vitundar um íslensku og tungumálaaðstæður almennt og að stuðla að
þjálfun í íslenskri málnotkun.
» Raunhæf verkefni:
o Upplestrarkeppni. (Er í gangi: Stóra
upplestrarkeppnin)
o Ritunarkeppni. (Er
í gangi: Fernuflug)
o Nýyrðasamkeppni.
o Bókmenntaþing ungra lesenda.
o Verðlaun fyrir bestu bekkjarheimasíðuna.
o Upplýsinga- og vinnuhefti með verkefnum þar sem vakin er
athygli á notkun íslensku og sambandinu við enska tungu, sbr. norska heftið Norsk
– i nye tusen år? (http://www.sprakrad.no/tusen.htm).
o Gagnvirk rafræn próf eða getraunir í málnotkun og
stafsetningu.
o Sjónvarpsstöðvar hvattar til dagskrárgerðar um vísindi og
samfélag fyrir börn.
Efla þarf vitund forráðamanna fyrirtækja og þjónustustofnana um rétt
Íslendinga til að fá að nota móðurmál sitt við störf sín og að íslenska sé ætíð
notuð í starfsemi sem snýr að innlendum markaði, hvort heldur er í auglýsingum,
verkefnalýsingum, skýrslugerð, fundarhöldum, viðmóti við viðskiptavini o.fl.
» Því ætti eitt af verkefnum Íslenskrar málnefndar að vera að efla skilning
fólks á mun á móðurmáli og erlendu tungumáli og vekja athygli á þætti
tungumálsins í sjálfsmynd einstaklingsins.
» Raunhæf verkefni:
o Greinaskrif um umdæmisvandann og tungumálið sem hluta
sjálfsmyndar einstaklinga og hvernig það tengist muninum á því að tjá sig á
móðurmáli og erlendu máli.
o Upplýsingahefti um það sama.
o Upplýsingahefti um nafngiftir fyrirtækja, sbr. norska
heftið Navn i neon (http://www.sprakrad.no/neon.htm).
o Samkeppni um bestu einkunnarorðin og besta
auglýsingatextann. Fá þetta inn í hina árlegu samkeppni um bestu auglýsinguna.
o Verðlaun fyrir vel heppnaðar notkunarleiðbeiningar.
o Hvatt til starfstengdra íslenskunámskeiða fyrir erlenda
starfsmenn.
o Hvatt til ráðningar málfarsráðunauta í stórfyrirtækjum.
Samsetning íslensks samfélags hefur breyst og nú er ekki sjálfgefið að allir,
sem við eigum samskipti við í daglegu lífi, hafi íslensku að móðurmáli. Innflytjendur
eru hluti af íslensku atvinnulífi og í sumum greinum í miklum meirihluta
starfsfólks. Ekki er einungis um það að ræða að þeir eigi rétt á að taka fullan
þátt í samfélaginu á öllum sviðum og þurfi því að tileinka sér íslensku heldur
má einnig segja að það sé réttur Íslendinga að nota íslensku í daglegum
samskiptum þar sem innflytjendur eru við störf svo sem í þjónustugreinum margs
konar. Viljum við að innflytjendur verði virkir þátttakendur í íslensku
samfélagi og að íslenska verði áfram ríkjandi mál í daglegum samskiptum ólíkra
hópa verður þeim að standa til boða að kostnaðarlausu öflug íslenskukennsla. Að
öðrum kosti er hætta á því að innflytjendur líti á íslensku sem mál valdhafans
fremur en sitt annað mál og kjósi að læra það ekki til hlítar heldur leggja
frekar rækt við ensku. Slíkrar tilhneigingar gætir nú þegar meðal ýmissa
innflytjendahópa í Evrópu (sjá Förslag till handlingsprogram för att
främja svenska språket 1999:91).
» Því ætti eitt af verkefnum Íslenskrar málnefndar að vera að hvetja til þess
að innflytjendur fái góða íslenskukennslu og auka skilning á mikilvægi
sérhæfðrar kennaramenntunar á því sviði. Einnig að vekja athygli á því og auka
umburðarlyndi fyrir því að íslenska getur haft ólíkar birtingarmyndir, svo sem
mállýskubundinn breytileika og sem annað mál, en engu að síður gegnt hlutverki
sínu sem fullkomið tjáskiptamál.
» Raunhæf verkefni:
o Hvetja til þess að íslenskukennsla fyrir innflytjendur
verði efld.
o Vekja athygli á vanda íslenskra barna sem flytja heim
eftir að hafa búið erlendis meginhluta bernskunnar.
Önnur raunhæf verkefni sem tengjast ekki beint þessum þremur sviðum en eru engu
að síður mikilvæg:
» Handbók um málnotkun í víðum skilningi svipuð Politikens Nudansk håndbog
þar sem umfjöllunarefni verði m.a. ólíkur stíll, ólík ritunarform,
leiðbeiningar um atriði sem fáir hafa á valdi sínu en eru ritmálsstaðall,
o.fl.
(Sjá einnig Málfarsbanka Íslenskrar málstöðvar :
http://www.ismal.hi.is/malfar)
» Kynna erlendum ferðamönnum málstefnu Íslendinga með því að útbúa blöðung um
nýyrðastefnuna og draga þannig fram menningarsérstöðu þjóðarinnar (sbr. Tómas
Inga Olrich 2001). (Árið 2001 kom út á vegum menntamálaráðuneytis, Íslenskrar
málstöðvar og landsnefndar um Evrópskt tungumálaár 2001 og með stuðningi
utanríkisráðuneytis stuttur kynningarbæklingur um íslenskt mál fyrir útlendinga:
Íslenska – í senn forn og ný, á fjórum erlendum málum, auk
íslensku. Hér er hugmyndin að gefa út lítinn blöðung um nýyrðastefnuna
eingöngu, svipaðan blöðungi um nafnakerfið sem er til sölu í ferðamannabúðum.)
» Kynna málstefnuna í alþjóðlegu samhengi með það fyrir augum að andæfa
hugmyndum um að íslensk málstefna sé útúrboruháttur og einangrunarstefna.
» Greinaskrif um umdæmisvandann í alþjóðlegu samhengi til að auka vitund fólks
um gildi þess fyrir samfélagið, menninguna og það sjálft að tala íslensku. Efla
þannig sjálfsvitund og sjálfstraust gagnvart tungumálinu.
» Vekja athygli á mikilvægi þess fyrir samfélagsumræðuna að vísindamenn geti
talað um sérsvið sitt á íslensku og tengja þennan þátt við það hlutverk háskóla
og rannsóknastofnana að færa þekkinguna út í samfélagið.
» Greinaskrif sem stuðla að því að styrkja ímynd íslensku sem máls nútímans.
» Málþing um áhrif hnattvæðingar og upplýsingatækni á þjóðtungur.
» Viðhorfskönnun til tungumálsins (Er í gangi hvað varðar nýyrði: Rannsóknarverkefnið
Moderne importord i språka i Norden. Ei gransking av bruk, norm og
språkholdningar.)
» Hvetja til þess að málfarsráðgjafar verði ráðnir að stóru fjölmiðlunum.
» Huga að því hvort lögleiða eigi íslensku sem ríkismál (sbr. Mål i mun
2002).
» Hlúa áfram að verkefnum sem þegar er unnið að hjá Íslenskri málnefnd svo sem
stuðningi við orðanefndir og gerð stafsetningarorðabókar.
Starfstímabilið 2002–2005
Nefnd hafa verið margs konar verkefni sem Íslensk málnefnd telur brýnt að unnin
séu en ljóst er að hvorki fjárveitingar né mannafli er fyrir hendi til að sinna
þeim öllum á starfstíma nefndarinnar. Því leggur Íslensk málnefnd til að auk
reglulegra starfa nefndarinnar verði einkum unnið að eftirfarandi verkefnum á
starfstímabilinu 2002–2005:
» Standa árlega að málræktarþingi í tengslum við dag íslenskrar tungu. Leitast
skal við að viðfangsefni þinganna höfði til almennings og að þar séu tekin til
umræðu málfarsefni sem eru í brennideplinum hverju sinni.
» Gefa út nýja stafsetningarorðabók um íslenska tungu.
» Fá inn í hina árlegu samkeppni um bestu auglýsinguna einnig samkeppni um
bestu einkunnarorðin og besta auglýsingatextann.
» Hafa samvinnu við menntastofnanir um að vekja börn og unglinga til vitundar
um íslensku og tungumálaaðstæður almennt og stuðla að þjálfun í lestri og
framsögn. Hlúa að stóru upplestrarkeppninni og standa að bókmenntaþingi ungra
lesenda.
» Hefja undirbúning að útgáfu upplýsinga- og vinnuheftis með verkefnum þar sem
vakin er athygli á notkun íslensku og sambandinu við enska tungu, sbr. norska
heftið Norsk – i nye tusen år?
» Hvetja tölvufyrirtæki til að takast á við verkefni sem felast í því að aðlaga
forrit að íslensku og til nýsköpunar á því sviði.
» Hvetja fyrirtæki, þjónustustofnanir og ekki síst fjölmiðla til að ráða til
sín málfarsráðgjafa.
» Hvetja fyrirtæki, þjónustustofnanir og hið opinbera til að standa að
starfstengdum íslenskunámskeiðum fyrir erlenda starfsmenn.
» Leggja drög að undirbúningi að handbók um málnotkun í víðum skilningi
svipaðri Politikens Nudansk håndbog.
» Standa að skrifum í blöð og tímarit þar sem vakin er athygli almennings og
ráðamanna á ýmsum þeim atriðum sem rædd voru hér að framan.
Heimildir
Förslag till handlingsprogram för att främja svenska språket. 1999. Språk i
Norden, bls. 78-105.
Mål i mun - Förslag till handlingsprogram för svenska språket. 2002.
Parlamentarisk språkkommitté. SOU 2002:27.
(http://kultur.regeringen.se/index.htm)
Navn i neon – et tilbud til bedrifter, etater og organisasjoner . Norsk
språkråd, Oslo. (http://www.sprakrad.no/neon.htm)
Norsk – i nye tusen år? Norsk språkråd, Oslo.
(http://www.sprakrad.no/tusen.htm)
Tómas I. Olrich. 2001. Menningartengd ferðaþjónusta .
Samgönguráðuneytið, Reykjavík.